Xác sống Nhật Bản: dòng chảy riêng trong điện ảnh, manga và anime

Xác sống Nhật Bản là một dòng chảy riêng: nó ít đi theo kiểu "xã hội sụp đổ" của phim Mỹ, mà sống chủ yếu trong manga, anime và những phim kinh phí thấp đầy sáng tạo. Người Nhật biến xác sống thành đủ thứ – nhân viên văn phòng được giải phóng khỏi công ty (Zom 100), nhóm nhạc thần tượng (Zombie Land Saga), câu lạc bộ học đường đáng yêu che giấu sự thật u tối (School-Live!), hay cả một bộ phim về chính nghề làm phim xác sống (One Cut of the Dead, 2017). Muốn hiểu vì sao, phải nhìn vào văn hoá, ngành công nghiệp truyện tranh và một thương hiệu điện tử năm 1996 đã đưa chữ "Biohazard" đi khắp thế giới.

Vì sao xác sống đến Nhật muộn

Trong kho truyện ma truyền thống Nhật Bản, nhân vật thống trị là yūrei – hồn ma, thường là linh hồn người chết oan quay về đòi nợ ân oán – và vô số yōkai, yêu quái dân gian. Xác chết tự đứng dậy đi lại không phải mô típ phổ biến. Nhiều nhà nghiên cứu văn hoá đại chúng gợi ý một lý do: tục hoả táng đã rất phổ biến ở Nhật hiện đại, nên hình ảnh "xác chui lên từ mộ" không gắn với nỗi sợ hằng ngày như ở phương Tây. Đây là một giả thuyết hay được nhắc, không phải kết luận đã được chứng minh.

Kinh dị Nhật vì thế nổi tiếng thế giới qua hồn ma hơn là xác sống, với những phim như Ringu (1998) của Nakata Hideo. Xác sống chỉ thật sự vào văn hoá đại chúng Nhật khi được nhập khẩu qua phim Mỹ, rồi được người Nhật "bản địa hoá" theo cách riêng.

Biohazard 1996: cú hích từ ngành giải trí điện tử

Năm 1996, hãng Capcom phát hành Biohazard (bản quốc tế tên Resident Evil), loạt tác phẩm do Mikami Shinji đạo diễn trên máy chơi gia đình. Tiền thân của nó là một tác phẩm kinh dị năm 1989 chuyển thể từ phim Sweet Home của đạo diễn Kurosawa Kiyoshi. Biohazard mang xác sống kiểu Romero vào một biệt thự đầy bí ẩn, gắn với một tập đoàn dược phẩm tạo ra virus – và trở thành một trong những thương hiệu kinh dị lớn nhất thế giới.

Ảnh hưởng của nó lan ngược lại điện ảnh: các phim người đóng do Mỹ – Đức sản xuất từ 2002 đến 2016 (thuộc mục điện ảnh Âu Mỹ), và loạt phim hoạt hình CG do chính người Nhật làm từ 2008 trở đi. Nhiều nhà phê bình cho rằng làn sóng xác sống toàn cầu đầu thế kỷ 21 có một phần nhờ Biohazard giữ cho thể loại này sống sót qua thập niên 1990, khi điện ảnh xác sống phương Tây đang lắng xuống.

Phim người đóng: kinh phí thấp, ý tưởng lớn

Quanh năm 2000, Nhật Bản có một làn sóng phim xác sống kinh phí thấp, phát hành chủ yếu qua băng đĩa, nhắm tới người hâm mộ phim hành động và phim "cult". Hai đại diện nổi tiếng là Versus (2000) của Kitamura Ryūhei – xác sống, yakuza và kiếm thuật trong một khu rừng – và Wild Zero (2000) với ban nhạc rock Guitar Wolf. Sau đó có Tokyo Zombie (2005) của Satō Sakichi, chuyển thể từ manga của Hanakuma Yūsaku, với Asano Tadanobu đóng chính.

Đỉnh cao của tinh thần "ít tiền, nhiều ý tưởng" là One Cut of the Dead (2017) của Ueda Shin'ichirō, làm với kinh phí khoảng 3 triệu yên và trở thành hiện tượng phòng vé năm 2018. Phim người đóng kinh phí lớn hơn cũng có, như bản điện ảnh I Am a Hero (2016) của Satō Shinsuke và bản Netflix Zom 100 (2023).

Manga: nơi xác sống Nhật thật sự lớn lên

Nếu điện ảnh Hàn mạnh nhờ webtoon, thì xác sống Nhật mạnh nhờ manga in trên tạp chí. Mỗi tác giả đem đến một "góc" khác:

Điểm chung của manga xác sống Nhật là chú trọng nội tâm nhân vật. Thế giới sụp đổ thường được nhìn qua một người rất cụ thể – một trợ lý hoạ sĩ manga 35 tuổi, một cô học sinh, một nhân viên kiệt sức – thay vì qua cái nhìn toàn cảnh của chính phủ hay quân đội.

Anime: xác sống thành nhân vật chính

Anime đẩy sự sáng tạo đi xa hơn nữa: xác sống không chỉ là mối đe doạ, mà có thể là chính nhân vật chính. Is This a Zombie? (Kore wa Zombie Desu ka?, anime 2011) là hài về một cậu học sinh đã chết nhưng vẫn đi học. Sankarea (anime 2012) là chuyện tình giữa một cậu trai mê xác sống và cô gái vừa trở thành xác sống. Zombie Land Saga (2018) biến bảy cô gái xác sống thành nhóm nhạc thần tượng quảng bá cho tỉnh Saga.

Ở hướng hành động, Kabaneri of the Iron Fortress (2016) của Wit Studio đặt xác sống vào một thế giới hơi nước, nơi con người chỉ sống sót trong những nhà ga có tường thành và đi lại bằng đoàn tàu bọc thép. Một chi tiết thú vị: đạo diễn của nó, Araki Tetsurō, cũng là người đạo diễn bản anime Highschool of the Dead năm 2010.

Những đặc điểm làm nên "chất Nhật"

• Hài và dễ thương. Người Nhật không ngại biến xác sống thành nhân vật đáng yêu, hài hước, thậm chí thần tượng.
• Công việc và áp lực xã hội. Zom 100 nói thẳng về văn hoá làm việc quá sức; với nhân vật chính, đại dịch xác sống còn dễ chịu hơn công ty cũ.
• Trường học. Học đường là không gian quen thuộc của manga, và xác sống được đặt vào đó rất tự nhiên.
• Thể loại pha trộn. Xác sống gặp hơi nước, gặp kiếm thuật, gặp nhạc thần tượng, gặp phim tài liệu giả – giới hạn duy nhất là trí tưởng tượng của tác giả.
• Cái nhìn cá nhân. Thế giới tận thế qua mắt một người bình thường, ít khi là anh hùng.

Góc nhìn hôm nay: bắt đầu từ đâu

Với người mới, nên bắt đầu bằng One Cut of the Dead nếu thích phim, Zombie Land Saga hoặc Zom 100 nếu thích anime vui, và manga I Am a Hero nếu muốn một câu chuyện nghiêm túc, ám ảnh. Mục này có một bài danh sách riêng chia theo sở thích.

Lưu ý độ tuổi: một số tác phẩm như Highschool of the Dead hay I Am a Hero có cảnh bạo lực và nội dung người lớn, không hợp với trẻ em. Manga bản quyền tiếng Việt và các nền tảng phát anime chính thức thường có ghi nhãn độ tuổi – hãy xem nhãn trước khi chọn cho con. Ủng hộ bản quyền cũng là cách để các tác giả tiếp tục sáng tác.