I Walked with a Zombie (1943): Val Lewton và xác sống thời phim đen trắng

I Walked with a Zombie (1943) là phim kinh dị đen trắng của hãng RKO, do Val Lewton sản xuất và Jacques Tourneur đạo diễn, kể về một nữ y tá đến hòn đảo Caribe hư cấu Saint Sebastian để chăm sóc người vợ mắc chứng bệnh lạ của chủ đồn điền. Phim không có cảnh xác sống tấn công nào: nỗi sợ đến từ bóng tối, tiếng trống và câu hỏi người phụ nữ kia bệnh hay đã thành xác sống. Giới phê bình thường coi đây là phim xác sống tinh tế nhất của thời đen trắng.

Val Lewton và "xưởng phim kinh dị giá rẻ" của RKO

Đầu thập niên 1940, RKO giao cho Val Lewton, một biên tập viên và nhà văn từng làm việc với nhà sản xuất David O. Selznick, phụ trách một nhóm làm phim kinh dị kinh phí thấp. Theo nhiều tài liệu lịch sử điện ảnh, hãng thường đặt sẵn tên phim nghe giật gân, còn Lewton được tự do làm nội dung bên trong, miễn là đúng hạn và trong ngân sách.

Phim đầu tiên của nhóm, Cat People (1942), cũng do Tourneur đạo diễn, thành công lớn. Từ đó hình thành "phong cách Lewton": không cho thấy quái vật, để khán giả tự tưởng tượng trong bóng tối, dùng âm thanh bất chợt thay cho hình ảnh. Cách dọa bằng một tiếng động đột ngột ngay khi khán giả căng thẳng nhất, về sau giới làm phim gọi đùa là "Lewton bus" theo một cảnh trong Cat People.

I Walked with a Zombie là phim thứ hai của nhóm. Tên phim lấy từ một loạt bài báo của nhà báo Inez Wallace kể chuyện ở Haiti. Kịch bản do Curt Siodmak và Ardel Wray viết, Lewton tham gia chỉnh sửa nhiều.

Câu chuyện: Jane Eyre giữa vùng Caribe

Betsy Connell, một nữ y tá người Canada, nhận việc trên đảo Saint Sebastian. Bệnh nhân của cô là Jessica, vợ của chủ đồn điền Paul Holland. Jessica đi lại được, nhưng như người mộng du: không nói, không nhận ra ai, không còn ý chí. Bác sĩ trên đảo cho rằng đó là di chứng của một cơn sốt nặng. Người dân trong vùng thì tin chuyện khác.

Nhiều nhà phê bình, và cả chính Lewton theo các tài liệu về ông, chỉ ra phim mượn khung của tiểu thuyết Jane Eyre của Charlotte Brontë: cô gái trẻ đến làm việc trong một gia đình giàu có, người chủ nhà u buồn, bí mật về người vợ, và tình cảm nảy sinh giữa cô và chủ nhà. Betsy bắt đầu tự hỏi liệu chữa khỏi cho Jessica có phải điều mọi người thật sự muốn.

Gia đình Holland mang nhiều vết nứt cũ: hai anh em cùng mẹ khác cha không ưa nhau, người mẹ là bà Rand làm việc ở trạm xá và hiểu tín ngưỡng địa phương hơn ai hết. Một ca sĩ calypso trên đảo hát lại chuyện nhà họ Holland như hát chuyện thời sự. (Tiết lộ nội dung) Phim kết thúc trong tiếng sóng và không cho khán giả một lời giải tuyệt đối.

Cảnh đi qua cánh đồng mía

Cảnh được nhắc nhiều nhất là cuộc đi đêm của Betsy dắt Jessica xuyên qua cánh đồng mía tới nơi cử hành nghi lễ. Gió lay thân mía, tiếng trống xa vọng lại, những vật lạ treo trên đường đi. Rồi họ gặp Carrefour, một người gác cao lớn, mắt mở trừng, đứng im giữa lối đi. Vai này do diễn viên Darby Jones đóng, gần như không có lời thoại.

Đoạn phim kéo dài vài phút, gần như không lời thoại, không nhạc nền dồn dập. Chỉ có âm thanh tự nhiên và chuyển động máy quay chậm. Nhiều đạo diễn và nhà phê bình xem đây là một bài học về cách dựng căng thẳng mà không cần cho thấy gì ghê rợn.

Những thứ làm nên không khí phim

• Ánh sáng: quay phim J. Roy Hunt dùng bóng đổ của cửa chớp, rèm cửa và lá cây để chia khung hình thành những mảng sáng tối, khiến căn nhà rộng trở nên ngột ngạt.
• Âm thanh: tiếng trống nghi lễ, tiếng nước nhỏ giọt, tiếng một người phụ nữ khóc trong đêm. Âm thanh được dùng như nhân vật.
• Bức tượng ở sân: trong vườn nhà Holland có một pho tượng cổ được kể là từ một con tàu chở nô lệ ngày xưa. Phim dùng nó như lời nhắc rằng sự giàu có của gia đình được xây trên quá khứ đau thương của hòn đảo.
• Bài hát calypso: ca sĩ Sir Lancelot, một nghệ sĩ calypso thật, hát những đoạn kể chuyện gia đình Holland, như một dàn đồng ca bình luận trong kịch Hy Lạp.

Xác sống trong phim: bệnh, bùa hay ẩn dụ

Phim cố ý để hai cách giải thích tồn tại song song. Theo y học, Jessica bị tổn thương thần kinh sau cơn sốt. Theo tín ngưỡng, cô đã thành xác sống. Phim không chế giễu tín ngưỡng của người dân trên đảo, cũng không khẳng định nó đúng. Đây là điểm tiến bộ so với nhiều phim cùng thời, dù cách nhìn vẫn là của người ngoài.

Nhân vật Carrefour cũng thú vị: anh ta không tấn công ai theo kiểu quái vật, chỉ đứng, đi theo, xuất hiện. Sự hiện diện im lặng ấy là đủ để khán giả bất an. So với White Zombie mười năm trước, xác sống ở đây ít bị dùng làm công cụ của kẻ ác hơn, mà là một phần bí ẩn của hòn đảo.

So với White Zombie (1932)

Jacques Tourneur, đạo diễn của bóng tối

Tourneur sinh ở Pháp, là con trai đạo diễn Maurice Tourneur, lớn lên giữa phim trường Pháp và Mỹ. Ông có biệt tài dựng không khí bằng ánh sáng yếu và khoảng trống trong khung hình. Sau nhóm phim của Lewton, ông làm Out of the Past (1947), một phim đen Mỹ kinh điển, và Night of the Demon (1957) ở Anh.

Trong I Walked with a Zombie, có thể thấy rõ cách ông để khán giả tự lấp những khoảng tối: một hành lang không có ai, một cánh cửa hé, một bóng người đứng xa trên bãi biển. Ông tin vào trí tưởng tượng của người xem hơn vào lớp hoá trang. Nhiều đạo diễn kinh dị hiện đại thừa nhận học từ cách làm này.

Chỗ đứng hôm nay và cách xem

Lúc ra mắt, phim được coi là một phim kinh dị hạng B bình thường. Phải nhiều thập niên sau, các nhà phê bình mới đánh giá lại nhóm phim của Lewton như một trong những thành tựu lớn của phim kinh dị Mỹ. Martin Scorsese là một trong những người ủng hộ nhiệt thành nhất dòng phim này và đã góp sức cho một phim tài liệu về Val Lewton.

Khi xem, nên tắt đèn, để âm lượng vừa phải và kiên nhẫn với nhịp chậm của thập niên 1940. Phim chỉ khoảng 69 phút. Nếu thích, xem tiếp Cat People (1942) và The Leopard Man (1943) để thấy trọn phong cách Lewton–Tourneur. Phim hầu như không có hình ảnh bạo lực, hợp với thiếu niên thích phim cổ khi có người lớn xem cùng.