One Cut of the Dead (2017): phim kinh phí thấp thành hiện tượng Nhật Bản

One Cut of the Dead (tên Nhật: カメラを止めるな!, Kamera o Tomeru na! – "Đừng dừng máy quay!") là phim hài xác sống Nhật Bản năm 2017 do Ueda Shin'ichirō viết kịch bản, đạo diễn và dựng phim. Làm với kinh phí được công bố khoảng 3 triệu yên cùng dàn diễn viên gần như vô danh, phim khởi đầu ở một rạp nhỏ tại Tokyo rồi nhờ truyền miệng mà lan ra hàng trăm rạp năm 2018, thu về doanh thu mà báo chí Nhật ghi nhận khoảng 3,1 tỷ yên – gấp chừng một nghìn lần kinh phí. Nhưng điều làm nên tên tuổi của phim không phải con số, mà là cấu trúc: nửa giờ đầu tưởng là phim dở, phần còn lại khiến người xem bật cười và xúc động.

Thông tin cơ bản

Ra đời từ một lớp học làm phim

One Cut of the Dead được làm trong khuôn khổ một dự án của ENBU Seminar, một trường dạy diễn xuất và làm phim ở Tokyo. Mô hình của dự án là ghép một đạo diễn trẻ với một nhóm học viên để làm một bộ phim dài với kinh phí rất nhỏ. Ueda khi ấy chưa có phim dài nào nổi tiếng; diễn viên phần lớn là người mới, nhiều người lần đầu xuất hiện trên màn ảnh.

Phim ra mắt cuối năm 2017 trong các buổi chiếu giới hạn. Theo bài phỏng vấn diễn viên Akiyama Yuzuki trên Tokyo Weekender, mục tiêu ban đầu chỉ là khoảng 5.000 lượt khán giả. Nhưng người xem kể cho nhau nghe, mạng xã hội lan truyền, các suất chiếu kín chỗ. Tới năm 2018, phim được mở rộng ra hàng trăm rạp trên khắp Nhật Bản và vượt hai triệu lượt khán giả trước cuối tháng 10/2018.

Cấu trúc ba phần (tiết lộ nội dung)

Muốn xem phim mà không biết gì trước, hãy dừng đọc ở đây. Phần lớn sức hút của phim đến từ việc người xem không biết điều gì sắp tới. Với người đã xem hoặc muốn hiểu vì sao phim được khen, cấu trúc là như sau:

1. Phần một – một cảnh quay liền 37 phút. Một đoàn làm phim xác sống kinh phí thấp đang quay ở một nhà máy lọc nước bỏ hoang thì bị xác sống thật tấn công. Toàn bộ phần này được quay bằng một cảnh liên tục, không cắt. Có những chi tiết kỳ lạ: diễn viên ngập ngừng, máy quay rơi xuống đất, nhân vật nói những câu không ăn nhập. Nhiều khán giả lần đầu xem nghĩ phim thật sự rất dở.
2. Phần hai – một tháng trước. Câu chuyện quay về thời điểm một đạo diễn hạng xoàng tên Higurashi nhận lời làm một chương trình truyền hình đặc biệt: một phim xác sống phát trực tiếp, quay liền một cảnh. Người xem gặp lại toàn bộ diễn viên ở phần một, nhưng trong vai con người thật của họ – với những tật xấu, nỗi lo, mâu thuẫn gia đình.
3. Phần ba – hậu trường của buổi quay. Phim chiếu lại 37 phút đầu, lần này từ phía sau máy quay. Mọi chi tiết "dở" ở phần một hoá ra đều có lý do: diễn viên say rượu, người khác bị đau bụng, máy quay hỏng, cả đoàn phải ứng biến từng giây để không phải dừng máy. Những gì tưởng là lỗi trở thành những màn hài kịch được cài sẵn.

Vì sao cấu trúc ấy hiệu quả

Cái hay nằm ở chỗ phim biến khán giả thành người cùng đoàn. Ở phần một, chúng ta là người xem chương trình, bối rối trước những khoảnh khắc lạ. Ở phần ba, chúng ta đứng sau máy quay, biết rõ từng sự cố và lo lắng cùng nhân vật: liệu họ có hoàn thành được không? Mỗi chi tiết bị cài từ đầu được "trả" lại đúng lúc, tạo ra tiếng cười dồn dập.

Đằng sau tiếng cười là một bức thư tình gửi những người làm phim nghèo. Ông đạo diễn Higurashi không giỏi, nhưng ông yêu nghề. Gia đình ông – người vợ từng là diễn viên và cô con gái mê làm phim nhưng hay cãi bố – tìm lại nhau qua một buổi quay đầy tai nạn. Cảnh cuối cùng, khi cả đoàn phải nghĩ ra một cách bất ngờ để hoàn thành cú máy kết, là một trong những khoảnh khắc ấm áp nhất của dòng phim xác sống.

Xác sống ở đâu trong một phim về làm phim

Thực ra, xác sống trong One Cut of the Dead chỉ là cái cớ. Chúng là đề tài của bộ phim trong phim, và Ueda dùng chúng để nhại lại mọi quy ước của thể loại: cảnh hét thất thanh, cảnh nhân vật bị cắn rồi biến đổi, cảnh máu giả lộ liễu. Những hiệu ứng này được làm lộ liễu một cách có chủ ý, vì "đoàn phim" trong phim cũng nghèo y như đoàn phim thật.

Chính vì thế, phim hợp với cả người không thích xác sống. Bạo lực trong phim mang tính hài, hình ảnh không ghê rợn như phim kinh dị thật. Người xem chỉ cần chịu được nửa giờ đầu kỳ lạ, phần thưởng sẽ đến sau.

Thành công, tranh luận và bản làm lại

Thành công lớn kéo theo chú ý. Năm 2018, một nhà viết kịch là Wada Ryōichi lên tiếng rằng phim dựa nhiều vào vở kịch Ghost in the Box! mà nhóm ông từng dàn dựng, và đặt vấn đề về việc ghi công. Tạp chí Variety và báo chí Nhật đã đưa tin về tranh luận này. Người đọc muốn tìm hiểu kỹ nên đọc các bài gốc thay vì những bản tóm tắt trên mạng.

Năm 2022, đạo diễn người Pháp Michel Hazanavicius – người từng thắng Oscar với The Artist – làm lại phim với tên Coupez! (tên tiếng Anh Final Cut), chọn làm phim khai mạc Liên hoan phim Cannes năm đó. Bản Pháp giữ nguyên cấu trúc ba phần và cài thêm chi tiết rằng đoàn phim Pháp đang làm lại một phim Nhật. Ueda cũng làm thêm phim ngắn One Cut of the Dead Mission: Remote (2020) với chính dàn diễn viên cũ, quay từ xa trong thời gian giãn cách.

So sánh với các phim hài xác sống khác

Góc nhìn hôm nay: bài học cho người làm phim trẻ

One Cut of the Dead thường được nhắc tới trong các lớp làm phim như ví dụ cho thấy ý tưởng và kịch bản quan trọng hơn kinh phí. Một cảnh quay liền 37 phút đòi hỏi tập luyện kỹ đến mức nào, cách cài và "trả" chi tiết ra sao, làm sao để khán giả kiên nhẫn qua nửa giờ đầu – tất cả đều là bài học thực tế.

Cách xem tốt nhất là xem hai lần: lần đầu để bị bất ngờ, lần hai để để ý từng chi tiết ở phần một. Sau đó có thể xem Coupez! để so sánh hai nền văn hoá kể cùng một câu chuyện. Phim có ít cảnh đáng sợ, phần lớn thiếu niên có thể xem cùng gia đình, nhưng cha mẹ vẫn nên kiểm tra nhãn độ tuổi trước.