Những cú bẻ khớp, vặn người, co giật đặc trưng của xác sống trong phim Hàn Quốc không phải kỹ xảo vi tính mà phần lớn do diễn viên, vũ công thật thể hiện, dưới bàn tay của các biên đạo chuyển động. Gương mặt nổi bật nhất là biên đạo Jeon Young, người thiết kế chuyển động xác sống cho Train to Busan (2016), Kingdom và Peninsula (2020). Ông xuất thân từ dòng nhảy đường phố "bone-breaking" (bẻ khớp), và chính nền tảng vũ đạo ấy làm nên "dấu vân tay" của xác sống Hàn.
Vì sao xác sống Hàn chuyển động khác
Xác sống phim Âu Mỹ thế kỷ 20 thường đi lê chậm, hoặc chạy như người điên. Xác sống Hàn Quốc từ giữa thập niên 2010 có thêm một lớp: cơ thể như bị một lực vô hình bẻ cong, khớp gối, khớp vai, cổ vặn sang những góc khác thường, rồi bật dậy đột ngột. Hiệu quả trên màn hình rất mạnh: người xem thấy cơ thể ấy "không còn là người" mà không cần một giọt máu nào.
Đây là lựa chọn thẩm mỹ có chủ đích. Thay vì dựa vào hoá trang nặng, phim Hàn dựa vào chuyển động để tạo nỗi sợ. Hoá trang vẫn có, nhưng thường vừa phải: da tái, mạch máu nổi, mắt đục. Phần còn lại là việc của cơ thể diễn viên.
Jeon Young và dòng nhảy bẻ khớp
Jeon Young đến với phim từ thế giới nhảy đường phố. Ông tự giới thiệu là trưởng nhóm của đội nhảy bẻ khớp đầu tiên ở Hàn Quốc. "Bone-breaking" là một nhánh của flexing, phong cách nhảy đường phố hình thành ở Brooklyn (New York), với những động tác uốn, vặn, tách khớp vai, khuỷu tay theo nhạc, tạo ảo giác như xương bị gãy. Thực ra người nhảy không gãy gì cả: họ tận dụng độ dẻo bẩm sinh và nhiều năm luyện tập để đưa khớp tới giới hạn an toàn của mình.
Đây chính là kỹ năng mà phim xác sống cần: một cơ thể có thể làm những điều trông bất khả, nhưng lặp lại được nhiều lần trước máy quay mà không bị thương.
Mỗi tác phẩm một kiểu chuyển động
| Tác phẩm | Năm | Gợi ý chuyển động (theo chia sẻ của biên đạo) |
|---|---|---|
| Train to Busan | 2016 | Nghiên cứu chuyển động của động vật mắc bệnh dại và các nhân vật người máy trong phim hoạt hình Nhật Ghost in the Shell 2: Innocence (2004); tuyển vũ công nhảy breakdance và diễn viên đóng thế |
| Kingdom (Vương triều xác sống) | Từ 2019 | Lấy cảm hứng từ dáng đi của người mộng du, hợp với bối cảnh thời Joseon |
| Peninsula | 2020 | Tiếp nối phong cách Train to Busan cho đám đông lớn hơn |
| Hellbound | 2021 | Theo một số bài báo, ông tham gia ghi hình chuyển động (motion capture) cho các sinh vật |
Bảng này cho thấy biên đạo không làm "một kiểu xác sống cho mọi phim". Ở Train to Busan, xác sống hiện đại trên tàu cao tốc cần sự hung hãn, giật cục, giống bản năng của động vật. Ở Kingdom, xác sống thời phong kiến lại có dáng đi lừ đừ, vô thức như mộng du khi trời sáng, rồi bùng lên khi đêm xuống. Mỗi kiểu chuyển động kể một câu chuyện khác về "căn bệnh" trong phim.
Trong Train to Busan, Jeon Young còn tự đóng một xác sống di chuyển bằng cả tay và chân. Theo các bài phỏng vấn, đoàn phim tuyển cả vũ công breakdance lẫn diễn viên đóng thế, vì cảnh xác sống đổ dồn, lao vào toa tàu cần cả độ dẻo lẫn kỹ năng ngã an toàn.
All of Us Are Dead và các diễn viên trẻ
Với All of Us Are Dead (2022), đạo diễn cho biết các diễn viên đóng xác sống được một biên đạo hướng dẫn và tập đi tập lại nhiều lần. Một số diễn viên trẻ kể với báo chí về những buổi "học làm xác sống": cách cau mặt, co các ngón tay, vặn cổ. Có diễn viên chia sẻ những buổi tập đặc biệt rất mệt, cơ thể đau nhức nhiều ngày sau đó.
Những lời kể này nhắc rằng đằng sau vài giây xác sống trên màn hình là cả quá trình luyện tập thể lực thật sự, không khác gì tập một vở múa.
Biên đạo chuyển động: một nghề mới của phim kinh dị
Ở Hàn Quốc và cả Hollywood, "biên đạo chuyển động sinh vật" (creature movement) đã trở thành một nghề riêng. Công việc gồm:
- Thiết kế ngôn ngữ cơ thể: đọc kịch bản, hiểu "luật" của căn bệnh, rồi đề xuất cách đi, cách quay đầu, cách ngã.
- Tuyển chọn: tìm vũ công, diễn viên đóng thế có độ dẻo, sức bền phù hợp.
- Huấn luyện: dạy đám đông quần chúng một "bộ động tác" chung để xác sống trông cùng một loài, nhưng vẫn có biến thể để không giống hệt nhau.
- Làm việc với máy quay: phối hợp với đạo diễn, quay phim để động tác ăn khớp với góc máy, tốc độ quay.
Năm 2022–2023, Bảo tàng Điện ảnh Hàn Quốc tại Seoul tổ chức triển lãm về hai thập kỷ xác sống Hàn ("All of Us are (Not) Zombies"), trong đó có video giới thiệu cách xác sống chuyển động do Jeon Young thiết kế — một dấu hiệu cho thấy vũ đạo xác sống đã được nhìn nhận như một phần của lịch sử điện ảnh.
Góc nhìn hôm nay: muốn thử "nhảy xác sống" thì sao
Sau các phim Hàn, nhiều bạn trẻ thử bắt chước động tác bẻ khớp trong video ngắn, buổi diễn Halloween. Cần nói thẳng: những cú vặn trên phim là của người có nền tảng nhảy nhiều năm, độ dẻo bẩm sinh, có biên đạo theo dõi. Bắt chước mạnh tay khi chưa luyện tập có thể gây chấn thương khớp, căng cơ, trật khớp.
- Tạo cảm giác bằng nhịp, không bằng biên độ: một cái giật đầu nhỏ, đúng lúc, thường đáng sợ hơn một cú vặn lớn.
- Khởi động kỹ cổ, vai, cổ tay, đầu gối trước khi tập.
- Không ép khớp vượt quá biên độ tự nhiên của mình; đau là phải dừng.
- Học có người hướng dẫn: các lớp nhảy đường phố, lớp diễn xuất hình thể là nơi phù hợp.
- Đi khám bác sĩ chấn thương chỉnh hình hoặc chuyên khoa phục hồi chức năng nếu đau kéo dài sau khi tập.
Với người xem, lần tới xem phim xác sống Hàn, hãy để ý đôi bàn tay, cái cổ, cách xác sống đứng dậy. Đó là nơi công sức của biên đạo hiện rõ nhất.
Câu hỏi thường gặp
Ai biên đạo chuyển động xác sống trong Train to Busan?
Biên đạo Jeon Young thiết kế chuyển động xác sống cho Train to Busan (2016). Ông chia sẻ đã nghiên cứu chuyển động của động vật mắc bệnh dại và các nhân vật người máy trong Ghost in the Shell 2: Innocence.
Xác sống trong Kingdom được dựng chuyển động thế nào?
Theo chia sẻ của Jeon Young, chuyển động xác sống trong Kingdom lấy cảm hứng từ dáng đi của người mộng du, khác với kiểu hung hãn giật cục của Train to Busan.
Bone-breaking là gì?
Bone-breaking là một nhánh của flexing, phong cách nhảy đường phố hình thành ở Brooklyn, New York, với các động tác uốn, vặn khớp tạo ảo giác như xương gãy. Người nhảy không hề gãy xương mà dựa vào độ dẻo và nhiều năm luyện tập.
Diễn viên đóng xác sống Hàn có dùng kỹ xảo không?
Phần lớn chuyển động bẻ khớp do diễn viên, vũ công thật thể hiện; kỹ xảo vi tính chủ yếu dùng để nhân đám đông hoặc thêm chi tiết. Đây là lý do phim Hàn tuyển cả vũ công và diễn viên đóng thế.
Tập động tác xác sống bẻ khớp có nguy hiểm không?
Có thể nguy hiểm nếu ép khớp quá biên độ khi chưa luyện tập. Nên khởi động kỹ, tạo cảm giác bằng nhịp thay vì biên độ, học với người hướng dẫn và đi khám nếu đau kéo dài.
