Tom Savini: bậc thầy hoá trang xác sống thời George A. Romero

Tom Savini (sinh ngày 3/11/1946 tại Pittsburgh, Mỹ) là nghệ sĩ hoá trang hiệu ứng đặc biệt gắn liền với các phim xác sống của George A. Romero, nổi tiếng nhất là Dawn of the Dead (1978) và Day of the Dead (1985). Ông được gọi là "bậc thầy" vì đã đưa hoá trang kinh dị từ những chiếc mặt nạ cao su cứng nhắc sang các hiệu ứng làm ngay trên người diễn viên, trông chân thực đến mức khán giả quên rằng đó là đồ giả. Ông còn là diễn viên, đạo diễn bản làm lại Night of the Living Dead (1990), và hiện điều hành một chương trình đào tạo hoá trang hiệu ứng ở bang Pennsylvania.

Tóm tắt sự nghiệp

Cậu bé mê "người ngàn gương mặt"

Savini kể rằng niềm say mê của ông bắt đầu từ bộ phim Man of a Thousand Faces (1957), phim tiểu sử về Lon Chaney, ngôi sao phim câm được mệnh danh "người ngàn gương mặt" vì tự hoá trang cho mọi vai quái vật của mình. Cậu bé Savini ở Pittsburgh bắt đầu tự hoá trang cho mình và bạn bè, mày mò bằng những vật liệu có được.

Câu chuyện này đáng nhớ vì nó nói lên tinh thần của cả một thế hệ thợ hoá trang Mỹ: họ không học từ trường lớp, mà tự học bằng cách xem phim, đọc tạp chí kinh dị, thử nghiệm trong bếp, trong gara. Pittsburgh cũng là nơi Romero làm phim, và sự gặp gỡ giữa một đạo diễn độc lập với một thợ hoá trang tự học đã tạo nên những bộ phim kinh phí thấp nhưng có ảnh hưởng lớn.

Dawn of the Dead 1978: xác sống trong ánh đèn trung tâm thương mại

Ở Dawn of the Dead, Savini phải giải một bài toán khó: phim có rất nhiều xác sống, quay trong trung tâm thương mại sáng đèn, kinh phí hạn chế. Ông chọn cách đơn giản và hiệu quả: phần đông xác sống được hoá trang bằng một lớp màu da xám nhạt, quầng mắt tối, thêm chút bụi bẩn. Trên phim, dưới ánh đèn và với màu phim thời đó, lớp xám này hiện lên hơi xanh, tạo nên hình ảnh "xác sống da xanh" đặc trưng mà người hâm mộ vẫn nhắc.

Những hiệu ứng cận cảnh được ông làm bằng tay, ngay trên trường quay. Đây là phong cách làm việc của Savini: không chờ một xưởng lớn, mà tự làm, thử, sửa ngay tại chỗ. Ngoài phần hoá trang, ông còn đóng vai Blades, thủ lĩnh nhóm môtô, cho thấy mối quan hệ gắn bó của ông với cả ê-kíp.

(Chi tiết về nội dung và ý nghĩa của Dawn of the Dead được bàn trong danh mục điện ảnh Âu Mỹ; ở đây chỉ nói về nghề hoá trang.)

Day of the Dead 1985: xưởng đào tạo thế hệ sau

Nếu Dawn là nơi Savini khẳng định tên tuổi, thì Day of the Dead là nơi ông đạt đỉnh tay nghề và đào tạo thế hệ kế cận. Xác sống trong phim này được làm kỹ hơn hẳn: da có kết cấu, màu sắc phức tạp, nhiều chi tiết hơn — xác sống đã "chết lâu" so với phim trước. Phim mang về cho Savini giải Saturn cho Hoá trang xuất sắc.

Quan trọng không kém là những người làm cùng ông. Trong ê-kíp có Greg Nicotero và Howard Berger, hai người trẻ sau này cùng Robert Kurtzman lập xưởng KNB EFX Group (1988), một trong những xưởng hiệu ứng hoá trang lớn nhất Hollywood. Nicotero về sau trở thành người làm hoá trang cho loạt truyền hình xác sống nổi tiếng nhất thế giới. Nói cách khác, Day of the Dead là "trường học" của cả một thế hệ.

Đạo diễn Night of the Living Dead 1990

Năm 1990, Savini đạo diễn bản làm lại Night of the Living Dead, kịch bản do Romero viết lại từ phim gốc 1968. Phim có màu, có xác sống hoá trang kỹ, và có thay đổi lớn ở nhân vật nữ chính Barbara: từ một người hoảng loạn ở bản gốc, cô trở thành người chủ động, cứng cỏi. Phim không thành công lớn về thương mại khi ra mắt, nhưng về sau được nhiều người hâm mộ đánh giá lại tích cực hơn.

Bước từ ghế thợ hoá trang sang ghế đạo diễn là điều hiếm có trong nghề. Nó cho thấy một điều Savini thường nhấn mạnh trong cách làm: hoá trang không đứng một mình mà phục vụ câu chuyện, phục vụ nhân vật. Một vết thương giả đẹp đến đâu cũng vô nghĩa nếu nó không giúp người xem tin vào cảnh phim.

Phong cách Savini: điều gì làm nên "bậc thầy"

• Hiệu ứng làm tại chỗ: nhiều hiệu ứng được dựng trực tiếp trên người diễn viên và quay ngay, không cần dựng phim phức tạp. Khán giả thấy "thật" vì nó diễn ra liền mạch trước ống kính.
• Tự học và ứng biến: dùng vật liệu sẵn có, thử nghiệm nhanh, sửa tại trường quay.
• Hiểu cơ thể con người: ông nghiên cứu giải phẫu, màu da, cách ánh sáng chiếu lên da để hoá trang ăn ảnh.
• Kể chuyện bằng hoá trang: mỗi xác sống có "tiểu sử" riêng, thể hiện qua quần áo, màu da, chi tiết. Đám đông không còn là những bản sao giống nhau.
• Chia sẻ nghề: hai cuốn Grande Illusions giải thích kỹ thuật cho người đọc, điều hiếm thấy với một nghề vốn hay giữ bí mật.

Góc nhìn hôm nay: học nghề từ Savini

Savini hiện điều hành Chương trình Hoá trang hiệu ứng đặc biệt (Special Make-Up Effects Program) mang tên ông tại Douglas Education Center ở Monessen, Pennsylvania. Đây là một trong những nơi đào tạo nghề hoá trang hiệu ứng được biết đến ở Mỹ.

Với người Việt Nam yêu thích nghề, có thể học hỏi tinh thần của Savini theo cách an toàn:

1. Xem phim hậu trường: các bản phim tài liệu đi kèm đĩa Dawn of the Dead, Day of the Dead có cảnh Savini làm việc.
2. Đọc sách nghề: Grande Illusions là tư liệu kinh điển, dù kỹ thuật đã cũ.
3. Học vẽ và điêu khắc cơ bản: nền tảng của mọi thợ hoá trang hiệu ứng là vẽ, nặn tượng, hiểu màu sắc.
4. An toàn vật liệu: cao su latex, keo dán da, dung môi đều có thể gây dị ứng, kích ứng. Luôn thử trên da trước, làm việc nơi thoáng khí, và đi khám bác sĩ da liễu nếu da có phản ứng. Các khoá học nghề bài bản đều dạy an toàn vật liệu trước tiên.