Greg Nicotero, xưởng KNB và trường đào tạo xác sống của The Walking Dead

Greg Nicotero là nghệ sĩ hoá trang hiệu ứng người Mỹ, đồng sáng lập xưởng KNB EFX Group năm 1988 cùng Robert Kurtzman và Howard Berger, và là người phụ trách hoá trang xác sống cho loạt truyền hình The Walking Dead từ năm 2010. Ông nổi tiếng với "trường đào tạo xác sống" (Zombie School): các buổi tuyển chọn và hướng dẫn diễn viên quần chúng trước mỗi mùa phim, nơi người ta học cách đi, nhìn, cử động như một xác sống. Từ học trò của Tom Savini, ông trở thành người định hình diện mạo xác sống trên truyền hình thế kỷ 21.

Từ Pittsburgh đến Hollywood

Nicotero cũng là người Pittsburgh, thành phố của George A. Romero. Ông vào nghề khi còn rất trẻ, làm trợ lý cho Tom Savini trong Day of the Dead (1985). Trên trường quay ấy ông gặp Howard Berger, và cùng với Robert Kurtzman, ba người quyết định lập xưởng riêng. Tên KNB ghép từ chữ cái đầu họ của ba người: Kurtzman, Nicotero, Berger.

Câu chuyện này cho thấy một "dòng truyền nghề" đặc biệt trong hoá trang xác sống Mỹ: Romero đạo diễn, Savini làm hoá trang, Nicotero và Berger học việc, rồi chính họ đào tạo hàng trăm thợ hoá trang khác. Phong cách xác sống trên màn ảnh Mỹ suốt bốn mươi năm có thể lần ngược về cùng một trường quay ở Pittsburgh.

KNB EFX Group: một xưởng làm đủ thứ

Điều đáng chú ý là KNB không chỉ làm kinh dị. Xưởng làm thú máy, sinh vật giả tưởng cho phim gia đình, hiệu ứng cho phim hành động, chính kịch. Kinh nghiệm đa dạng ấy giúp họ khi bước vào truyền hình: làm xác sống cho cả một loạt phim dài mùa đòi hỏi tốc độ của xưởng công nghiệp, không chỉ tay nghề của nghệ nhân.

Nicotero cũng làm việc lại với Romero trong Land of the Dead (2005). Một số nguồn ghi nhận ông là một trong những người đi đầu dùng kính áp tròng cho đám đông xác sống từ thời kỳ này, sau này thành tiêu chuẩn của nghề.

"Trường đào tạo xác sống" thật ra là gì

Tên gọi Zombie School nghe như một khoá học dài, nhưng thực chất là buổi tuyển chọn và hướng dẫn diễn viên quần chúng trước mỗi mùa phim. Theo các bài phỏng vấn, Nicotero thường gặp khoảng 150 đến 200 người, đánh giá họ ở hai mặt:

• Vóc dáng, gương mặt: đoàn phim ưu tiên người gầy, gò má, xương hàm rõ. Nicotero giải thích rằng hoá trang chỉ đắp thêm lên mặt chứ khó "gọt bớt", nên một gương mặt gầy sẵn sẽ dễ thành xác sống thuyết phục hơn.
• Diễn xuất: người đóng phải "thổi hồn" cho xác sống. Theo Nicotero, người được chọn là người mang nhiều tính cách vào màn diễn, khiến xác sống vừa đáng sợ vừa gợi chút thương cảm, chứ không chỉ là quái vật.

Trong buổi hướng dẫn, diễn viên được gợi ý tự nghĩ ra "câu chuyện" của xác sống mình đóng: người này là ai khi còn sống, chết thế nào, vì sao đi khập khiễng. Một số bài viết kể diễn viên còn tập nhiều cách khác nhau để vượt chướng ngại vật, để đám đông không di chuyển giống hệt nhau. Mục tiêu cuối cùng rất thực tế: chọn người sẽ không làm hỏng cảnh quay. Với một đám đông vài chục xác sống, chỉ một người diễn lố hay cười là phải quay lại cả cảnh.

Hoá trang theo "tầng" khoảng cách

Làm xác sống cho truyền hình là bài toán thời gian. Theo các bài phỏng vấn, mỗi xác sống chính mất khoảng một đến một tiếng rưỡi để sẵn sàng lên hình, do một nhóm thợ hoá trang chuyên trách thực hiện. Với cảnh có hàng chục xác sống, ê-kíp phải bắt đầu từ rất sớm.

Lời kể của một diễn viên quần chúng từng đóng xác sống, được trang Looper dẫn lại, mô tả cách chia nhóm theo khoảng cách tới máy quay:

Đây là lời kể của một người, không phải số liệu chính thức của đoàn phim, nhưng nó phản ánh nguyên tắc chung của nghề: đầu tư theo khoảng cách. Mắt người xem chỉ thấy rõ chi tiết ở gần, nên những gương mặt cận cảnh được làm kỹ, còn hậu cảnh chỉ cần đúng màu, đúng dáng. Ngoài ra, hoá trang thủ công được kết hợp với kỹ xảo vi tính để thêm hoặc xoá chi tiết sau khi quay.

Từ thợ hoá trang đến đạo diễn, nhà sản xuất

Ở The Walking Dead, vai trò của Nicotero lớn dần qua các mùa: từ người phụ trách hoá trang, ông trở thành nhà sản xuất và đạo diễn nhiều tập phim. Đây là con đường hiếm thấy: một thợ hoá trang trở thành người quyết định cả câu chuyện. Nó cho thấy trong phim xác sống, hình ảnh xác sống không phải phần trang trí, mà là trung tâm của trải nghiệm người xem.

Nicotero cũng nói xác sống mỗi mùa được làm "khác đi một chút", phản ánh thời gian trôi qua trong câu chuyện: càng về sau, xác sống càng trông đã chết lâu hơn. Đây là ví dụ hay về cách hoá trang kể chuyện: chỉ cần nhìn xác sống, khán giả biết thế giới trong phim đã đi được bao xa.

Góc nhìn hôm nay: bài học cho người mê nghề

1. Nghề được truyền qua trường quay: Nicotero học từ Savini bằng cách làm việc thật. Với người trẻ, làm trợ lý ở các đoàn phim, nhà hát, xưởng đạo cụ là con đường học nghề tốt nhất.
2. Hoá trang phục vụ diễn xuất: Zombie School cho thấy lớp hoá trang đẹp đến đâu cũng cần diễn viên biết diễn.
3. Tư duy sản xuất: chia tầng theo khoảng cách là cách tiết kiệm thời gian, tiền bạc mà vẫn đẹp trên màn hình.
4. An toàn cho diễn viên: ngồi ghế hoá trang nhiều giờ, đeo miếng đắp giả, kính áp tròng đòi hỏi đoàn phim có quy trình an toàn: vật liệu đạt chuẩn, thử dị ứng, giới hạn thời gian đeo kính, có nhân viên y tế. Người tự hoá trang tại nhà càng phải cẩn thận và hỏi ý kiến bác sĩ da liễu, bác sĩ mắt khi cần.