Kỹ xảo làm xác sống đã đi qua bốn chặng: phấn màu và ánh sáng thời phim đen trắng; cao su bọt (foam latex) đắp mặt từ khoảng thập niên 1970–1980; silicone và các miếng đắp mỏng, trông như da thật từ thập niên 2000; và kỹ xảo vi tính (CGI) dùng để nhân đám đông lên hàng nghìn. Ngày nay, cách làm phổ biến nhất là kết hợp: xác sống gần máy quay hoá trang thủ công, đám đông phía xa được nhân bản hoặc dựng bằng máy tính. Bài này đi qua từng chặng để thấy mỗi công nghệ đổi diện mạo xác sống trên màn ảnh ra sao.
Dòng thời gian kỹ xảo xác sống
| Thời kỳ | Công nghệ chính | Ví dụ tiêu biểu | Ưu – nhược |
|---|---|---|---|
| Thập niên 1930–1960 | Phấn, màu bôi, ánh sáng tương phản trên phim đen trắng | White Zombie (1932), Night of the Living Dead (1968) | Rẻ, nhanh; xác sống dựa vào ánh mắt, dáng đi và bóng tối |
| Thập niên 1970–1980 | Màu da xám, cao su bọt, miếng đắp tạo hình, kính áp tròng | Dawn of the Dead (1978), Thriller (1983), Day of the Dead (1985) | Chân thực, sờ được; dày, nóng, mất nhiều giờ |
| Thập niên 1990–2000 | Miếng đắp gelatin, silicone mỏng; kỹ xảo vi tính bắt đầu bổ trợ | Land of the Dead (2005) | Da trông thật hơn, cử động mặt tốt hơn; đắt hơn |
| Cuối 2000s–2010s | CGI cho đám đông, sinh vật hoàn toàn bằng máy tính | I Am Legend (2007), World War Z (2013) | Đám đông vô hạn; dễ trông "giả" nếu lạm dụng |
| 2010s đến nay | Kết hợp thủ công và kỹ thuật số; nhân bản đám đông; chuyển động do biên đạo | The Walking Dead (từ 2010), phim xác sống Hàn Quốc | Chân thực ở gần, quy mô lớn ở xa |
Chặng 1: khi ánh sáng là kỹ xảo chính
Thời phim đen trắng, xác sống không cần màu da. Thứ tạo nên nỗi sợ là độ tương phản: mặt tái nhợt dưới đèn, hốc mắt sâu tối, bóng đổ dài. Trong White Zombie (1932), những người bị biến thành xác sống chủ yếu được nhận ra qua đôi mắt vô hồn và dáng đi đờ đẫn. Night of the Living Dead (1968) cũng có kinh phí rất thấp; xác sống phần lớn được làm bằng phấn, màu tối quanh mắt và trang phục đời thường.
Bài học từ chặng này vẫn còn nguyên giá trị: ánh sáng và dáng đi có thể làm được nhiều việc hơn một lớp hoá trang đắt tiền.
Chặng 2: thời của cao su bọt
Cao su bọt (foam latex) là vật liệu được tạo bằng cách đánh bông mủ cao su lỏng rồi đổ vào khuôn và nung. Thành phẩm mềm, nhẹ, có thể dán lên da và tô màu. Thợ hoá trang lấy khuôn mặt diễn viên bằng thạch cao, nặn hình biến dạng mong muốn trên khuôn, đổ khuôn âm, rồi đúc miếng đắp vừa khít khuôn mặt ấy.
Thập niên 1970–1980 là thời vàng của kỹ thuật này với những cái tên như Rick Baker, Tom Savini, Rob Bottin. Ưu điểm lớn: xác sống hiện diện thật trên trường quay, diễn viên khác phản ứng với nó thật. Nhược điểm: lớp cao su dày làm nóng, cản cử động cơ mặt, mất nhiều giờ để đắp và tháo; cao su tự nhiên cũng có thể gây dị ứng với một số người.
Chặng 3: silicone và lớp "da thứ hai"
Từ khoảng thập niên 1990–2000, thợ hoá trang chuyển dần sang các vật liệu mới như gelatin và silicone. Miếng đắp silicone có thể đổ rất mỏng ở mép, trong mờ như da thật, và chuyển động cùng cơ mặt. Khi được tô màu từ bên trong và ngoài, nó gần như không thể phân biệt bằng mắt thường.
Song song, kính áp tròng hoá trang trở thành tiêu chuẩn. Một số nguồn ghi nhận ê-kíp của Greg Nicotero là những người đi đầu dùng kính áp tròng cho đám đông xác sống từ Land of the Dead (2005). Với diễn viên chuyên nghiệp, kính được bác sĩ mắt kiểm tra, có giới hạn thời gian đeo (xem thêm bài riêng về rủi ro kính áp tròng hoá trang).
Chặng 4: khi máy tính tạo ra cả đám đông
Cuối thập niên 2000, kỹ xảo vi tính cho phép điều trước đây không thể: một đám đông hàng nghìn xác sống. World War Z (2013) nổi tiếng với những dòng xác sống tràn qua đường phố, dồn lên thành tường như một dòng chảy; phần lớn là sinh vật số hoá. Trước đó, I Am Legend (2007) chọn làm các sinh vật nhiễm bệnh hoàn toàn bằng CGI, và chính lựa chọn này bị nhiều khán giả, nhà phê bình chê là trông thiếu thật.
Bài học rút ra của nghề: CGI mạnh ở quy mô và chuyển động bất khả, nhưng yếu ở cận cảnh — mắt người rất nhạy với một gương mặt "không thật". Vì vậy, các đoàn phim dần quay về kết hợp: người thật hoá trang ở gần, máy tính lo phần còn lại.
Cách làm ngày nay: kết hợp ba lớp
- Lớp gần: diễn viên hoá trang thủ công kỹ, có miếng đắp silicone, kính áp tròng, răng giả. Đây là những xác sống khán giả nhìn thẳng vào mặt.
- Lớp giữa và xa: diễn viên quần chúng hoá trang nhanh hơn, có khi đeo mặt nạ làm sẵn. Họ đi, ngã, chen lấn theo hướng dẫn của biên đạo chuyển động.
- Lớp số: quay cùng một nhóm quần chúng ở nhiều vị trí khác nhau rồi ghép lại để nhân đám đông (gọi là "tiling"); thêm sinh vật số hoá ở rất xa; chỉnh màu da, xoá dây an toàn, thêm chi tiết khó làm thủ công.
Phim xác sống Hàn Quốc là ví dụ hay của cách làm kết hợp: chuyển động do vũ công thật thể hiện, đám đông lớn được bổ sung bằng kỹ xảo. Bài về vũ đạo xác sống Hàn kể chi tiết phần chuyển động.
Góc nhìn hôm nay: nhận ra kỹ xảo khi xem phim
Lần tới xem phim xác sống, thử để ý vài dấu hiệu:
- Cận cảnh mặt: nếu có lỗ chân lông, mồ hôi, ánh sáng phản chiếu tự nhiên trên da, gần như chắc chắn là hoá trang thủ công.
- Đám đông quá đều: nếu hàng trăm xác sống chuyển động giống nhau như sóng, đó thường là CGI.
- Cảnh quay ban ngày: ánh sáng mạnh "tố" mọi lỗi, nên phim dùng nhiều CGI thường ưu tiên cảnh đêm, mưa, khói.
- Hậu trường: phim tài liệu đi kèm bản phát hành tại nhà của nhiều phim xác sống thường có cảnh quay xưởng hoá trang, là cách học nghề thú vị.
Với người muốn thử hoá trang, tin tốt là phần lớn hiệu quả của xác sống đến từ màu sắc, ánh sáng và dáng đi — những thứ làm được an toàn tại nhà mà không cần vật liệu chuyên nghiệp. Vật liệu như cao su lỏng, silicone, keo dán da nên dùng có hướng dẫn, thử dị ứng trước, và hỏi bác sĩ da liễu nếu da nhạy cảm.
Câu hỏi thường gặp
Hoá trang xác sống trên phim làm bằng gì?
Tuỳ thời kỳ: phấn và màu bôi thời phim đen trắng, cao su bọt (foam latex) thập niên 1970–1980, silicone và gelatin từ thập niên 1990–2000. Ngày nay thường kết hợp miếng đắp silicone, kính áp tròng và kỹ xảo vi tính.
Đám đông xác sống trong phim có phải người thật không?
Ở gần máy quay thường là diễn viên thật hoá trang. Ở xa, đoàn phim có thể quay một nhóm người nhiều lần rồi ghép lại, hoặc dựng sinh vật bằng máy tính, như các cảnh đám đông trong World War Z (2013).
Vì sao xác sống CGI hay bị chê là giả?
Vì mắt người rất nhạy với gương mặt và chuyển động của người. Ở cận cảnh, những chi tiết nhỏ như da, ánh mắt, trọng lượng cơ thể khó làm hoàn hảo bằng máy tính, nên các đoàn phim thường dùng hoá trang thủ công cho cảnh gần.
Foam latex là gì?
Foam latex là cao su bọt, làm bằng cách đánh bông mủ cao su lỏng, đổ khuôn và nung, tạo ra miếng đắp mềm nhẹ dán lên da. Đây là vật liệu chủ đạo của hoá trang hiệu ứng thập niên 1970–1980, nhưng có thể gây dị ứng với người dị ứng cao su.
