Xác sống thành nhân vật quen thuộc của Halloween vì nó là bộ hoá trang dễ nhất mà vẫn nhận ra ngay: một bộ quần áo cũ, chút phấn xám, dáng đi lừ đừ là xong. Nó không thuộc bản quyền của ai, đi một mình hay đi cả nhóm đều hợp, và từ cuối thế kỷ 20, mỗi mùa thu lại có phim, phim truyền hình xác sống mới nhắc mọi người nhớ tới nó.
Nhưng xác sống là "khách đến muộn" của Halloween. Phù thuỷ, bộ xương, hồn ma trùm khăn trắng đã có mặt từ lâu trước đó. Câu chuyện xác sống chen chân vào hội hoá trang cho thấy văn hoá đại chúng thay đổi ngày lễ nhanh thế nào.
Những nhân vật Halloween có trước xác sống
Bưu thiếp Halloween ở Mỹ đầu thế kỷ 20 hầu như chỉ có mấy hình: bí ngô cười, phù thuỷ cưỡi chổi, mèo đen, cú, bộ xương, hồn ma. Đó là hình ảnh của mùa thu nông thôn và truyện dân gian châu Âu.
Thập niên 1930, hãng Universal đưa một nhóm quái vật điện ảnh lên màn bạc: Dracula, quái vật của Frankenstein, xác ướp, người sói. Các nhân vật này dần bước ra đường phố mỗi đêm 31 tháng Mười dưới dạng mặt nạ, áo choàng. Thời đó cũng đã có phim xác sống, như White Zombie (1932), nhưng xác sống ấy là người bị phù phép kiểu Haiti, không phải hình mẫu dễ nhận ra cho bộ hoá trang.
Hình xác sống "kiểu hiện đại", tức người chết sống dậy đi thành đàn, chỉ định hình sau phim của George A. Romero năm 1968 (chuyện đó các trang khác đã kể nhiều, ở đây chỉ nhắc làm mốc). Từ thập niên 1970–1980 trở đi, khi các phim xác sống nối nhau ra rạp và băng video, xác sống mới thật sự thành một "nhân vật Halloween".
| Nhân vật | Có mặt ở Halloween từ khoảng | Nguồn hình ảnh chính |
|---|---|---|
| Bí ngô, phù thuỷ, mèo đen | Cuối thế kỷ 19 – đầu thế kỷ 20 | Truyện dân gian, bưu thiếp |
| Hồn ma trùm khăn, bộ xương | Đầu thế kỷ 20 | Truyện ma, đồ hoá trang tự làm |
| Dracula, quái vật Frankenstein, xác ướp | Từ thập niên 1930 | Phim của Universal |
| Xác sống đi thành đàn | Từ thập niên 1970–1980 | Phim xác sống Mỹ, Ý, băng video |
| Xác sống "theo phim cụ thể" | Từ thập niên 2000–2010 | Phim truyền hình, phim Hàn Quốc, phim hài xác sống |
Lý do thứ nhất: rẻ, dễ, ai cũng làm được
Bộ hoá trang công chúa hay siêu anh hùng cần đúng màu, đúng kiểu, mua sai một chi tiết là lệch. Xác sống thì ngược lại: càng cũ, càng nhàu, càng hợp. Một chiếc áo sơ mi sắp bỏ, chiếc váy công sở cũ, đồng phục học sinh đã chật, thậm chí áo vest đi đám cưới năm nào đều có thể thành "xác sống nhân viên văn phòng", "xác sống cô dâu", "xác sống học sinh".
Phần trang điểm cũng không đòi tay nghề. Phấn tông xám hoặc xanh nhạt cho da, quầng thâm quanh mắt, tóc rối. Người khéo tay làm thêm hiệu ứng, người vụng thì chỉ cần đi đứng cho đúng điệu. Đây là lý do xác sống rất hợp với sinh viên, nhóm bạn và các buổi diễu hành đông người, nơi không ai muốn bỏ nhiều tiền cho một đêm.
Chuyện hoá trang thế nào cho an toàn với da, kính áp tròng có nên dùng không, có bài riêng ở danh mục hoá trang – kỹ xảo. Ở đây chỉ cần nhớ: loại mỹ phẩm hoá trang có nhãn rõ ràng, thử trước trên một vùng da nhỏ.
Lý do thứ hai: không ai sở hữu xác sống
Muốn hoá trang thành một nhân vật hoạt hình nổi tiếng, bạn gần như phải mua đồ có bản quyền hoặc chấp nhận "nhái". Xác sống thì không thuộc về hãng nào. Phim của Romero năm 1968 ra đời với một sơ suất về bản quyền khiến phim rơi vào phạm vi công cộng ở Mỹ, và hình mẫu xác sống từ đó thành của chung cho mọi nhà làm phim, nhà văn, người vẽ truyện.
Với Halloween, điều này có nghĩa là mỗi người tự sáng tác "xác sống của mình". Một cậu bé có thể là xác sống cầu thủ bóng đá, một cô gái là xác sống y tá, cả nhà là "gia đình xác sống đi dã ngoại". Không bộ hoá trang nào giống bộ nào, và không có "bản chính thức" để so.
Lý do thứ ba: đi một mình cũng được, đi cả đàn càng vui
Phần lớn quái vật cổ điển là nhân vật đơn độc: chỉ có một Dracula, một quái vật Frankenstein. Xác sống thì ngược lại, càng đông càng đúng chất. Mười người hoá trang ma cà rồng đứng cạnh nhau trông lạ; mười người hoá trang xác sống đứng cạnh nhau lại đúng như trong phim.
Tính "bầy đàn" này sinh ra hẳn một hình thức lễ hội riêng: zombie walk, diễu hành xác sống, bắt đầu nổi lên từ đầu thập niên 2000 ở Bắc Mỹ rồi lan đi nhiều nước. Với các nhóm bạn, lớp học, công ty, "cả nhóm cùng làm xác sống" là cách nhanh nhất để có một bộ ảnh đồng bộ mà không phải bàn bạc ai đóng vai nào.
Lý do thứ tư: lịch phát hành phim gắn với tháng Mười
Các hãng phim và đài truyền hình biết rõ tháng Mười là mùa người xem tìm phim kinh dị. Nhiều phim xác sống chọn ra rạp gần Halloween, và một mốc hay được nhắc là loạt truyền hình The Walking Dead phát sóng tập đầu đúng đêm 31 tháng Mười năm 2010. Mỗi lần một tác phẩm xác sống thành hiện tượng, mùa Halloween năm đó lại có thêm một kiểu hoá trang mới: đồng phục học sinh dính "vết bẩn" sau All of Us Are Dead (2022), áo quan lại thời Joseon sau Vương triều xác sống (Kingdom, 2019).
Nhờ vậy, xác sống không bị "cũ". Phù thuỷ trông năm nào cũng giống năm nào; còn xác sống thì mỗi mùa lại có một phiên bản theo phim đang được bàn tán.
Lý do thứ năm: đáng sợ mà vẫn buồn cười
Điều đặc biệt của xác sống là nó dễ bị biến thành chuyện hài. Một xác sống đi lừ đừ, đâm vào cột, giơ tay về phía người qua đường và rên "ư... ư..." khiến người xem bật cười hơn là sợ. Dòng phim hài xác sống, từ Shaun of the Dead (2004) đến Zombieland (2009), góp phần lớn vào hình ảnh "xác sống vụng về, đáng yêu" này.
Halloween vốn là lễ "doạ nhau cho vui", nên một nhân vật vừa có chút ghê, vừa có chút ngốc là hoàn hảo. Người lớn có thể làm xác sống thật rợn cho bữa tiệc người lớn; trẻ con có thể làm "xác sống xanh lá cười toe" mà không ai thấy sợ.
Bản đồ các kiểu xác sống hay gặp mùa Halloween
- Xác sống nghề nghiệp: bác sĩ, đầu bếp, nhân viên văn phòng, công nhân xây dựng. Lấy đồng phục cũ là xong, rất hợp các buổi tiệc công ty.
- Xác sống theo phim: học sinh kiểu phim Hàn, quan lại triều Joseon, nhân viên siêu thị kiểu phim Mỹ. Hợp người mê phim, dễ nhận ra.
- Xác sống lễ hội: cô dâu, chú rể, ông già Noel xác sống. Thường là ý tưởng hài.
- Xác sống dễ thương: tông xanh lá, xanh dương, má hồng, mắt to vẽ thêm. Dành cho trẻ nhỏ hoặc người không thích hình ảnh đáng sợ.
- Xác sống cổ điển: áo vest đen, mặt xám, đi lừ đừ như phim đen trắng. Ít màu, rất hợp chụp ảnh đen trắng.
Góc nhìn hôm nay: hoá trang xác sống thế nào để ai cũng vui
Xác sống dễ làm nhưng cũng dễ "quá đà". Một bộ hoá trang hợp với tiệc người lớn có thể khiến em bé hàng xóm khóc thét. Vài nguyên tắc nhỏ:
- Xem nơi mình tới: tiệc bạn bè người lớn khác với buổi xin kẹo ở khu chung cư có nhiều trẻ nhỏ. Ở chỗ đông trẻ em, chọn phiên bản nhẹ, bớt hiệu ứng.
- Không doạ người không tham gia: diễn vai xác sống là với nhóm của mình và người đã sẵn sàng. Đừng bất ngờ lao vào người qua đường, người lớn tuổi, người đang lái xe.
- Đừng gắn hình ảnh xác sống với một nhóm người thật: hoá trang theo nghề thì được, hoá trang chế giễu bệnh tật, dân tộc, tôn giáo thì không.
- Chọn phim xem cùng gia đình đúng tuổi: trong danh mục này có bài riêng về phân loại phim ở Việt Nam và cách chọn phim xác sống theo độ tuổi.
Muốn hiểu sâu hơn vì sao xác sống thay đổi theo từng thời kỳ, cuốn Zombies: A Cultural History của Roger Luckhurst (2015) là một lựa chọn dễ đọc: sách theo chân xác sống từ Haiti, qua Hollywood, tới văn hoá đại chúng ngày nay.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao hoá trang xác sống phổ biến dịp Halloween?
Vì nó rẻ, dễ làm và ai cũng nhận ra: chỉ cần quần áo cũ, chút phấn xám và dáng đi lừ đừ. Xác sống không thuộc bản quyền của ai, hợp cả đi một mình lẫn đi theo nhóm, và mỗi mùa lại có phim mới làm nó "nóng" trở lại.
Xác sống có phải nhân vật Halloween truyền thống không?
Không hẳn. Nhân vật Halloween truyền thống là bí ngô, phù thuỷ, mèo đen, hồn ma, bộ xương. Xác sống kiểu đi thành đàn chỉ phổ biến ở Halloween từ thập niên 1970–1980, sau khi các phim xác sống Mỹ ra đời.
Hoá trang xác sống cho trẻ em có nên không?
Được, nếu chọn phiên bản nhẹ nhàng như tông màu tươi, mặt cười, không vết thương giả. Tuỳ tính cách từng bé, có bé thích, có bé sợ; nên hỏi ý con và tránh để con thấy mình trong gương quá đáng sợ.
Hoá trang xác sống cần những gì?
Tối thiểu là quần áo cũ, phấn hoá trang tông xám hoặc xanh nhạt, chì kẻ hoặc phấn mắt tối màu để làm quầng thâm, và chút keo vuốt tóc cho tóc rối. Nên dùng mỹ phẩm hoá trang có nhãn rõ và thử trước trên vùng da nhỏ.
Ý tưởng hoá trang xác sống theo nhóm là gì?
Phổ biến nhất là cả nhóm cùng một chủ đề: xác sống văn phòng, xác sống học sinh, gia đình xác sống đi dã ngoại, hoặc theo một bộ phim xác sống đang được bàn tán. Một chủ đề chung làm bộ ảnh nhóm đẹp hơn mà mỗi người vẫn tự do sáng tạo.
