Halloween từ đâu ra: từ lễ Samhain đến lễ hội hoá trang toàn cầu

Halloween là đêm 31 tháng Mười, đêm trước lễ Các Thánh của Kitô giáo. Phần lớn sử gia cho rằng nó gộp hai dòng: lễ cuối mùa thu của người Celt ở Ireland và Scotland, thường được gọi là Samhain, và lễ Các Thánh, lễ Các Linh hồn của Giáo hội thời Trung cổ. Người Ireland, Scotland mang tục lệ sang Bắc Mỹ ở thế kỷ 19, và từ Mỹ, Halloween đi khắp thế giới qua phim ảnh, trường học, cửa hàng.

Câu chuyện nghe gọn như vậy, nhưng đi vào chi tiết thì nhiều chỗ còn mờ. Bài này tách rõ phần nào có sử liệu, phần nào là cách giải thích được lặp lại quá nhiều đến mức người ta tưởng là sự thật.

Samhain: điều ta biết và điều ta đoán

Samhain (đọc gần như "sao-in") là tên một dịp lễ trong lịch của người Gael ở Ireland, rơi vào khoảng đầu tháng Mười Một, khi mùa chăn thả kết thúc và gia súc được lùa về gần nhà. Trong tiếng Ireland hiện đại, tháng Mười Một vẫn gọi là Samhain.

Vấn đề nằm ở nguồn. Người Celt thời tiền Kitô giáo gần như không để lại văn bản. Những gì ta đọc về Samhain phần lớn đến từ các truyện kể Ireland được các tu sĩ chép lại từ khoảng thế kỷ 9 đến thế kỷ 12, tức là nhiều trăm năm sau, và đã qua lăng kính của người theo đạo. Trong các truyện đó, Samhain là lúc vua chúa họp hội lớn, là thời điểm ranh giới giữa thế giới người sống và cõi bên kia trở nên mỏng, các nhân vật siêu nhiên đi lại giữa hai bên.

Từ đó, nhiều sách phổ thông viết chắc nịch rằng Samhain là "Tết của người Celt", rằng người ta đốt lửa tế thần, hoá trang để lẩn tránh hồn ma. Một số chi tiết có cơ sở, một số chỉ là suy đoán của các nhà nghiên cứu thế kỷ 19 rồi được chép đi chép lại. Ronald Hutton, sử gia người Anh chuyên về lễ hội dân gian, đã chỉ ra trong The Stations of the Sun (1996) rằng nhiều khẳng định về "Tết Celt" thiếu chứng cứ trực tiếp. Vì vậy, cách nói an toàn là: Halloween thường được cho là có gốc từ Samhain, và các tục lệ đêm cuối tháng Mười ở Ireland, Scotland có nhiều nét chung với những gì truyện cổ kể về Samhain.

Lễ Các Thánh và cái tên "Hallowe'en"

Dòng thứ hai thì rõ ràng hơn nhiều vì Giáo hội ghi chép kỹ. Lễ kính tất cả các thánh (All Saints' Day, còn gọi All Hallows) ban đầu không cố định ngày. Theo truyền thống thường được nhắc, ở thế kỷ 8, Giáo hoàng Grêgôriô III dâng một nhà nguyện trong Vương cung thánh đường Thánh Phêrô kính các thánh vào ngày 1 tháng Mười Một, và sang thế kỷ 9, ngày này được mở rộng cho cả Giáo hội phương Tây. Cuối thế kỷ 10, tu viện Cluny ở Pháp phổ biến lễ cầu cho các linh hồn vào ngày 2 tháng Mười Một (All Souls' Day).

Ngày trước một lễ lớn gọi là "eve", giống đêm Giáng sinh là Christmas Eve. Vậy đêm 31 tháng Mười là All Hallows' Eve, nói tắt thành Hallowe'en ở Scotland, và dần thành Halloween. Nhà thơ Scotland Robert Burns có bài thơ Halloween năm 1785, tả các tục lệ đêm ấy ở nông thôn: đốt lửa, bói xem ai sẽ lấy ai bằng hạt dẻ, bằng cải bắp nhổ trong vườn. Đó là một trong những tư liệu văn chương sớm và sống động về đêm Halloween.

Việc ngày lễ Kitô giáo rơi đúng vào mùa Samhain có phải là cố ý "thay thế" lễ ngoại giáo hay không thì giới nghiên cứu còn tranh cãi. Có người cho là trùng hợp, có người cho là có chủ đích. Dù thế nào, ở Ireland và Scotland, hai lớp ấy hoà vào nhau thành những đêm cuối thu đầy tục lệ dân gian.

Tục lệ cũ: đi xin bánh, hoá trang, đèn củ cải

Trước khi có kẹo và bí ngô, các làng ở quần đảo Anh có những tục mà người ta xem là tổ tiên của Halloween ngày nay:

• Souling: ở Anh, người nghèo và trẻ em đi từng nhà dịp lễ Các Linh hồn, xin "bánh linh hồn" (soul cake) và hứa cầu nguyện cho người đã khuất của gia chủ.
• Guising: ở Scotland và Ireland, người trẻ hoá trang, đi từng nhà hát, đọc thơ, làm trò vui để đổi lấy hoa quả, hạt, bánh.
• Đèn khoét từ củ: người ta khoét củ cải tròn, củ cải Thuỵ Điển, đặt than hồng hoặc nến bên trong, khắc hình mặt người. Những chiếc đèn củ này còn được trưng ở một số bảo tàng dân gian Ireland.

Truyện về "Jack keo kiệt" (Stingy Jack) là một truyện dân gian Ireland giải thích tên gọi jack-o'-lantern: một gã lừa được quỷ, khi chết không được vào thiên đường mà cũng bị địa ngục từ chối, phải cầm một cục than hồng trong củ cải đi lang thang. Đây là truyền thuyết, không phải nguồn gốc lịch sử của chiếc đèn.

Sang Mỹ: bí ngô, tiệc cộng đồng và chữ "trick-or-treat"

Làn sóng di cư lớn từ Ireland, đặc biệt sau nạn đói thập niên 1840, mang tục lệ Halloween tới Bắc Mỹ. Ở đó, quả bí ngô to, rỗng, dễ khoét hơn củ cải nhiều, nên đèn bí ngô thay chỗ đèn củ.

Cuối thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20, Halloween ở các thành phố Mỹ có lúc bị coi là phiền toái vì thanh niên nghịch phá: tháo cổng, lật thùng, bôi bẩn cửa sổ. Nhiều cộng đồng phản ứng bằng cách tổ chức tiệc khu phố, diễu hành hoá trang cho trẻ em, biến đêm ấy thành dịp gia đình. Những ghi chép sớm nhất về cụm từ "trick-or-treat" xuất hiện trên báo chí Bắc Mỹ khoảng cuối thập niên 1920; tục đi xin kẹo phổ biến rộng khắp từ giữa thế kỷ 20, cùng lúc ngành bánh kẹo và đồ hoá trang bắt đầu làm hàng riêng cho mùa này.

Truyền hình, rồi điện ảnh, làm phần còn lại. Phim Halloween (1978) của John Carpenter gắn tên ngày lễ với dòng phim kinh dị; các đài truyền hình mở "tuần lễ phim kinh dị" mỗi tháng Mười. Từ đó, nhân vật đáng sợ trên màn ảnh, trong đó có xác sống, bước ra đường phố mỗi đêm 31 tháng Mười.

Mốc thời gian tóm tắt

Halloween không phải là Día de Muertos

Vì cùng rơi vào đầu tháng Mười Một và đều có hình đầu lâu, nhiều người lẫn Halloween với Día de Muertos (Ngày của người chết) của Mexico. Hai lễ khác gốc, khác tinh thần:

UNESCO đã ghi danh lễ người chết bản địa của Mexico vào danh sách di sản văn hoá phi vật thể. Hoá trang "đầu lâu Catrina" cho Halloween thì được, nhưng nên hiểu đó là biểu tượng của một lễ tưởng nhớ, không phải hình doạ ma.

Vì sao Halloween thành lễ hội toàn cầu

Halloween không có giáo lý, không đòi tin vào điều gì, nên rất dễ "xuất khẩu". Nó chỉ cần ba thứ: một bộ đồ, một chút trang điểm và một cái cớ để tụ tập. Mấy yếu tố khiến nó đi xa:

• Phim và truyền hình Mỹ: hàng chục năm cảnh trẻ con đi xin kẹo trên màn ảnh làm người xem ở khắp nơi quen mặt ngày lễ trước khi tự tổ chức.
• Trường quốc tế và trung tâm ngoại ngữ: Halloween là dịp dạy văn hoá Anh – Mỹ dễ nhất, nên nhiều trẻ em châu Á biết Halloween từ lớp học.
• Thương mại: sau Trung thu và trước Giáng sinh, tháng Mười là khoảng trống mà cửa hàng, quán cà phê, công viên giải trí vui vẻ lấp vào.
• Mạng xã hội: một bộ hoá trang đẹp là ảnh đáng đăng nhất trong năm.

Mỗi nơi lại "bản địa hoá" theo kiểu riêng. Ở Nhật, khu Shibuya Tokyo từng là điểm tụ tập hoá trang tự phát rất đông, đến mức chính quyền quận những năm gần đây kêu gọi người dân đừng tới tụ tập và hạn chế uống rượu ngoài đường. Ở Hàn Quốc, Halloween gắn với các khu vui chơi và quán bar. Ở Việt Nam, phố Hàng Mã của Hà Nội chuyển từ đèn ông sao sang mặt nạ, bí ngô chỉ vài tuần sau Trung thu (xem bài riêng về Halloween ở Việt Nam).

Góc nhìn hôm nay: hiểu để vui đúng cách

Biết nguồn gốc không làm Halloween kém vui, mà giúp ta chọn cách vui hợp lý. Vài gợi ý:

• Đọc thêm: The Stations of the Sun của Ronald Hutton cho phần lịch sử lễ hội Anh – Ireland; Trick or Treat: A History of Halloween của Lisa Morton cho câu chuyện Halloween từ cổ tới nay, gồm cả hành trình sang châu Á.
• Thử tục cũ: khoét một quả bí nhỏ hoặc củ cải với trẻ con, kể chuyện Jack keo kiệt như một truyện cổ, nói rõ đó là truyện.
• Tôn trọng người khác: Halloween là lễ vui, nhưng không phải ai cũng thích bị doạ. Hoá trang đáng sợ ở bữa tiệc người lớn thì được, gõ cửa nhà người lạ có trẻ nhỏ thì nên nhẹ tay.
• Đừng lẫn với lễ tưởng nhớ: Día de Muertos, Obon hay các ngày giỗ, lễ cầu siêu đều là dịp tưởng nhớ người mất. Không nên dùng không khí đùa nghịch của Halloween ở những nơi đó.