The Dead Don't Die (2019) là phim hài xác sống của đạo diễn Jim Jarmusch, mở màn Liên hoan phim Cannes năm 2019, kể về ba cảnh sát ở thị trấn nhỏ Centerville khi người chết đứng dậy khắp nơi. Phim cố ý chậm, khô, và liên tục tự nhắc rằng nó là một phim: nhân vật nói về kịch bản, bài hát chủ đề vang lên trong xe rồi được gọi tên. Nó là đỉnh cao, có người cho là đỉnh lạ nhất, của dòng phim xác sống tự trào đã có từ thập niên 1980.
Jim Jarmusch, đạo diễn của những phim chậm
Jarmusch là một trong những tên tuổi lớn của điện ảnh độc lập Mỹ, nổi tiếng với Stranger Than Paradise (1984), Dead Man (1995) hay phim ma cà rồng Only Lovers Left Alive (2013). Phim của ông thường ít sự kiện, nhiều khoảng lặng, nhân vật nói chuyện như không có gì quan trọng. Đem phong cách ấy vào thể loại xác sống, vốn sống nhờ nhịp dồn dập, là một ý tưởng ngược đời có chủ đích.
Phim mở màn Cannes tháng 5 năm 2019 và ra rạp Mỹ một tháng sau. Dàn diễn viên đông đảo nhiều người từng làm với Jarmusch: Bill Murray, Adam Driver, Chloë Sevigny, Tilda Swinton, Tom Waits, Steve Buscemi, Danny Glover, Iggy Pop, RZA, Selena Gomez, Caleb Landry Jones.
Câu chuyện ở mức giới thiệu
Centerville là thị trấn nơi mọi người biết mặt nhau. Cảnh sát trưởng Cliff (Bill Murray) và cấp phó Ronnie (Adam Driver) bắt đầu thấy những điều lạ: trời tối muộn, đồng hồ chạy sai, điện thoại mất sóng, động vật bỏ đi. Đài truyền hình nói một hoạt động khai thác ở vùng cực đã làm Trái Đất lệch trục. Rồi người chết ở nghĩa trang thị trấn đứng dậy.
Cư dân Centerville phản ứng theo kiểu riêng của mỗi người: ông lão sống ẩn trong rừng quan sát mọi thứ qua ống nhòm, bà chủ nhà tang lễ người Scotland kỳ quặc, cậu chủ cửa hàng mê phim kinh dị biết rõ "luật" xác sống, ba thanh niên thành phố tình cờ ghé qua. (Tiết lộ nội dung) Phim không đi đến chiến thắng nào, và Ronnie đã báo trước điều đó từ đầu.
Những trò đùa tự ý thức
- Bài hát chủ đề: bài "The Dead Don't Die" của ca sĩ nhạc đồng quê Sturgill Simpson vang lên trên radio. Một nhân vật hỏi sao nghe quen thế, nhân vật kia đáp vì nó là bài hát chủ đề của phim.
- Câu nói lặp lại: Ronnie liên tục nói chuyện này sẽ kết thúc tệ. Về sau phim tiết lộ vì sao anh chắc chắn như vậy, theo cách phá thẳng bức tường thứ tư.
- Lời chào Romero: nghĩa trang làng, không khí đêm tối thị trấn nhỏ, những câu thoại vọng lại Night of the Living Dead (1968), tất cả là cách Jarmusch cúi chào cha đẻ của xác sống hiện đại.
- Xác sống nhớ thói quen: xác sống đi lang thang tìm những thứ họ yêu khi còn sống, cà phê, wifi, rượu vang. Đây là lời nhắc trực tiếp ý tưởng trung tâm thương mại của Dawn of the Dead (1978).
Cái hài của phim không đến từ những tình huống bất ngờ mà từ sự bình thản đến kỳ lạ của nhân vật trước thảm hoạ. Ai quen hài khô của Jarmusch sẽ cười; ai chờ một phim hài nhịp nhanh như Zombieland có thể thấy chán.
Đón nhận: chia hai phe
Ở Cannes, phim nhận phản ứng lẫn lộn. Nhiều nhà phê bình khen dàn diễn viên và giọng châm biếm về môi trường, tiêu dùng, sự thờ ơ; nhiều người khác thấy phim lười, rời rạc, và lời nhắn cuối phim quá lộ. Theo thời gian, phim có nhóm người hâm mộ riêng, đặc biệt trong số những ai đã xem nhiều phim xác sống và thích những trò đùa về chính thể loại.
Câu hỏi phim đặt ra cũng đáng nghĩ: khi một thể loại đã được kể quá nhiều lần, còn gì để kể? Jarmusch trả lời bằng cách kể nó thật chậm và thật thẳng, như thể ai cũng đã biết kết thúc.
Dòng phim xác sống tự trào: những cái tên tiêu biểu
"Tự trào" ở đây là những phim biết khán giả đã quen thể loại và lấy chính các quy ước của nó ra để đùa. Dòng này có lịch sử dài hơn nhiều người nghĩ.
| Phim | Năm | Nước | Kiểu tự trào |
|---|---|---|---|
| The Return of the Living Dead | 1985 | Mỹ | Nhân vật đã xem phim Romero và bị sốc khi luật không còn đúng |
| Shaun of the Dead | 2004 | Anh | Nhân vật quá bận đời thường đến mức không nhận ra dịch xác sống |
| Fido | 2006 | Canada | Xác sống đeo vòng cổ làm người giúp việc trong thị trấn kiểu thập niên 1950 |
| Zombieland | 2009 | Mỹ | Bộ quy tắc sống sót hiện chữ trên màn hình |
| Life After Beth | 2014 | Mỹ | Bạn gái chết rồi trở về, chuyện tình thành hài kịch |
| Anna and the Apocalypse | 2017 | Anh (Scotland) | Phim ca nhạc học đường mùa Giáng sinh |
| The Dead Don't Die | 2019 | Mỹ | Nhân vật biết mình đang ở trong phim |
Shaun of the Dead và Zombieland có bài riêng; ở đây chỉ cần thấy chúng là hai cột mốc kéo dòng tự trào từ phim nhỏ ra khán giả đại chúng.
Vì sao thể loại xác sống hợp để tự cười mình
Có ba lý do dễ thấy. Thứ nhất, luật của xác sống quá quen: ai cũng biết chúng chậm hoặc nhanh, sợ gì, tụ ở đâu, nên chỉ cần lệch một chút là thành chuyện đùa. Thứ hai, xác sống vốn đã là ẩn dụ xã hội, và hài là cách tự nhiên để châm biếm. Thứ ba, xác sống có dáng đi, vẻ mặt ngây ngô sẵn chất hài hình thể, từ thời phim câm đến Thriller (1983).
Nhưng tự trào cũng có rủi ro. Nếu chỉ còn những cái nháy mắt với khán giả mà thiếu nhân vật đáng quan tâm, phim thành bài tập về thể loại. Những phim tự trào được nhớ lâu, như Shaun of the Dead, luôn có một câu chuyện tình cảm thật nằm bên dưới tiếng cười.
Dàn diễn viên: một cuộc họp mặt của gia đình Jarmusch
Một phần sức hút của phim là thấy những gương mặt quen của Jarmusch tụ về một chỗ. Bill Murray từng đóng Broken Flowers (2005) của ông; Adam Driver đóng Paterson (2016); Tilda Swinton, Tom Waits, Iggy Pop, RZA đều đã góp mặt trong các phim trước. Mỗi người mang theo phong cách quen thuộc của mình, và phim gần như để họ diễn đúng hình ảnh công chúng biết về họ.
Tilda Swinton có lẽ là nhân vật kỳ lạ nhất: bà chủ nhà tang lễ người Scotland nói giọng đều đều, làm đẹp cho người đã khuất như nghệ sĩ, và sống theo những lề lối không ai hiểu. Tuyến nhân vật của bà rẽ sang một hướng bất ngờ mà người xem nên tự khám phá. Tom Waits trong vai ông lão sống ẩn ngoài rừng thì đóng vai người kể chuyện, nhìn mọi thứ từ xa và đưa ra lời bình cuối cùng.
Góc nhìn hôm nay: xem thế nào
Nếu chưa xem phim nào của Jarmusch, nên chuẩn bị tâm thế cho một phim chậm, khô, có nhiều khoảng lặng. Tốt nhất là xem sau khi đã biết Night of the Living Dead và Dawn of the Dead để bắt được các lời chào. Phim có cảnh bạo lực và hình ảnh ghê rợn dù được quay khá bình thản, hợp người lớn. Nếu muốn một buổi xem theo chủ đề, ghép The Return of the Living Dead (1985), Fido (2006) và The Dead Don't Die (2019) để thấy ba thập niên của cùng một kiểu hài.
Câu hỏi thường gặp
The Dead Don't Die do ai đạo diễn?
Phim do Jim Jarmusch viết kịch bản và đạo diễn, ra mắt năm 2019, mở màn Liên hoan phim Cannes. Bill Murray, Adam Driver và Chloë Sevigny đóng ba cảnh sát của thị trấn Centerville.
Vì sao xác sống trong The Dead Don't Die sống lại?
Trong phim, một hoạt động khai thác ở vùng cực làm Trái Đất lệch trục, kéo theo nhiều hiện tượng lạ, trong đó có việc người chết đứng dậy. Đây là cách phim châm biếm chuyện môi trường.
The Dead Don't Die có hay không?
Phim chia hai phe khán giả. Người thích hài khô, chậm của Jarmusch và các trò đùa về thể loại thường thích; người chờ một phim hài xác sống nhịp nhanh có thể thấy chán.
Phim xác sống tự trào là gì?
Đó là những phim lấy chính các quy ước quen thuộc của thể loại xác sống ra để đùa, giả định khán giả đã biết luật. Tiêu biểu có The Return of the Living Dead (1985), Shaun of the Dead (2004) và Zombieland (2009).
Phim xác sống hài nào nên xem?
Người mới có thể bắt đầu với Shaun of the Dead (2004) hoặc Zombieland (2009). Ai thích lạ hơn có thể thử Fido (2006), Anna and the Apocalypse (2017) hoặc The Dead Don't Die (2019).
