White Zombie (1932): phim xác sống đầu tiên của Hollywood và Bela Lugosi

White Zombie (1932) là phim dài đầu tiên của điện ảnh Mỹ lấy xác sống làm trung tâm, do Victor Halperin đạo diễn và anh trai Edward Halperin sản xuất, Bela Lugosi đóng vai kẻ phù thuỷ chủ đồn điền ở Haiti. Xác sống ở đây chưa ăn thịt ai: họ là người bị bỏ bùa, mất ý chí, bị bắt làm việc không ngừng trong xưởng mía. Phim ngắn, khoảng hơn một giờ, và đến nay vẫn là cửa vào tốt nhất để hiểu xác sống trước thời Romero.

Bộ phim ra đời từ đâu

Cuối thập niên 1920, nước Mỹ tò mò về Haiti. Cuốn The Magic Island (1929) của nhà báo William Seabrook kể lại những chuyện ông nghe được ở đó, trong đó có chuyện người chết bị dựng dậy làm việc trên đồng ruộng. Chương sách ấy đưa chữ "zombie" vào tiếng Anh đại chúng.

Đầu năm 1932, một vở kịch tên Zombie của Kenneth Webb diễn ở Broadway nhưng nhanh chóng hạ màn. Khi anh em Halperin công bố dự án phim, Webb kiện họ vi phạm bản quyền. Theo Danh mục phim của Viện Phim Mỹ (AFI Catalog) và các tài liệu lịch sử điện ảnh, Webb không thắng kiện. Kịch bản phim do Garnett Weston viết, lấy cảm hứng từ không khí chung của những câu chuyện về Haiti chứ không chuyển thể vở kịch.

Đây là phim độc lập, kinh phí nhỏ, quay rất nhanh và tận dụng phim trường cùng một phần bối cảnh có sẵn ở Universal, hãng vừa làm Dracula (1931). United Artists phát hành phim vào mùa hè năm 1932.

Cốt truyện ở mức giới thiệu

Đôi trẻ Madeleine và Neil đến Haiti để làm đám cưới, theo lời mời của Charles Beaumont, một chủ đồn điền giàu có. Beaumont say mê Madeleine và muốn giữ cô cho riêng mình. Hắn tìm đến Legendre, nhân vật của Lugosi, người điều hành một xưởng mía mà công nhân toàn là xác sống.

Legendre có cách biến người thành xác sống, và Madeleine trở thành nạn nhân. Neil cùng một nhà truyền giáo lớn tuổi, bác sĩ Bruner, đi tìm cách cứu cô. (Tiết lộ nội dung) Cuối phim, quyền lực của Legendre bị phá vỡ, và Madeleine tỉnh lại.

Câu chuyện đơn giản, gần như một chuyện cổ tích u tối: cô gái bị bỏ bùa, chàng trai đi cứu, phù thuỷ thua cuộc. Thứ làm phim sống lâu là không khí chứ không phải tình tiết.

Bela Lugosi và vai Legendre

Lugosi vừa nổi tiếng với vai bá tước Dracula năm 1931. Ở White Zombie, ông giữ đôi mắt nhìn xoáy và giọng nói chậm rãi đã làm khán giả nhớ mình, thêm một cử chỉ đặc trưng: hai bàn tay đan chặt vào nhau mỗi khi Legendre điều khiển nạn nhân. Máy quay nhiều lần cận cảnh đôi mắt ông chồng lên khung hình, một thủ pháp đơn giản nhưng hiệu quả.

Tên nhân vật trong kịch bản đầy đủ nghe như một lời đùa đen tối: "Murder" Legendre. Lugosi đóng vai này với vẻ thong thả của một kẻ biết mình nắm quyền. Nhiều nhà phê bình về sau coi đây là một trong những vai hay nhất của ông ngoài Dracula.

Xác sống của năm 1932 khác xác sống bây giờ thế nào

Bảng này cho thấy vì sao giới nghiên cứu gọi White Zombie là phim về nô lệ hơn là phim về quái vật. Những xác sống đi vòng quanh cối xay mía trong im lặng là hình ảnh của lao động cưỡng bức. Cảnh một xác sống trượt chân rơi vào máy mà những người khác vẫn tiếp tục đẩy cối, không ai dừng lại, được nhắc nhiều nhất trong phim, và phim chỉ gợi chứ không cho thấy chi tiết.

Hình ảnh, âm thanh và tay nghề làm phim

Năm 1932, phim nói mới phổ biến được vài năm. Nhiều đoạn trong White Zombie gần như không có lời, nhịp chậm, giống phim câm hơn phim nói. Khán giả hiện đại có thể thấy lạ, nhưng chính sự im lặng ấy tạo không khí: tiếng cối xay kẽo kẹt, tiếng kền kền, tiếng gió trên vách đá.

Phong cách hình ảnh mang dấu vết của chủ nghĩa biểu hiện Đức: bóng đổ dài, lâu đài trên vách đá, cầu thang cao. Ánh sáng làm khuôn mặt các xác sống trắng bệch, mắt trũng, nhưng không có vết thương hay hình ảnh ghê rợn kiểu phim sau này.

Đón nhận lúc ra mắt và chỗ đứng hôm nay

Khi ra rạp, phim bị nhiều nhà phê bình chê là cũ kỹ, diễn xuất cứng. Nhưng phim có khán giả, và thành công đủ để anh em Halperin làm tiếp Revolt of the Zombies (1936), một phim không được đánh giá cao bằng.

Về sau, giới phê bình nhìn lại White Zombie như một tác phẩm có không khí độc đáo và là cột mốc lịch sử. Tên phim còn sống trong văn hoá đại chúng: ban nhạc rock White Zombie của Rob Zombie lấy tên từ chính bộ phim này.

Cũng cần nhìn phim với con mắt phê phán. Haiti trong phim là xứ sở của bùa ngải và nỗi sợ, người Haiti gần như chỉ là bối cảnh, còn nạn nhân được đặt vào trung tâm câu chuyện là một cô gái da trắng. Các nghiên cứu văn hoá về xác sống thường dùng chính phim này để bàn về cách điện ảnh Mỹ thời ấy nhìn vùng Caribe.

Những xác sống của Legendre

Một chi tiết thú vị ít người để ý: những xác sống thân cận nhất của Legendre không phải công nhân vô danh mà là những người từng có quyền lực trên đảo. Phim cho biết họ từng là kẻ thù của hắn, có người là thầy cúng, có người là quan chức, có người là kẻ cướp. Legendre biến họ thành vệ sĩ, như một cách khoe chiến thắng.

Ý tưởng này đẩy câu chuyện xa hơn chuyện bỏ bùa: quyền lực tuyệt đối là biến kẻ thù thành công cụ không có ý chí. Khi những người hầu ấy đứng im lặng quanh Legendre trong lâu đài, khung hình gợi nhiều hơn mọi câu thoại.

Xem phim ở đâu và xem thế nào

Theo nhiều nguồn lưu trữ, phim đã thuộc phạm vi công cộng tại Mỹ, nên có thể tìm thấy trên các kho lưu trữ phim như Internet Archive cũng như các bản phục chế phát hành đĩa. Chất lượng các bản lưu hành khác nhau rất xa; bản phục chế có hình sạch và tiếng rõ hơn hẳn.

Gợi ý khi xem: đừng chờ những cú giật mình. Hãy để ý cách phim dùng ánh mắt, bàn tay và sự im lặng. Xem xong, nếu xem tiếp I Walked with a Zombie (1943) sẽ thấy cùng một đề tài được kể theo cách tinh tế hơn nhiều chỉ sau hơn mười năm. Đây cũng là phim hợp để giới thiệu thể loại cho thiếu niên, vì gần như không có hình ảnh bạo lực trực diện, dù không khí vẫn u ám.