Vì sao Hàn Quốc thành cường quốc phim xác sống: từ Goeshi đến Netflix

Hàn Quốc thành cường quốc phim xác sống nhờ ba thứ gặp nhau đúng lúc: một bộ phim mở đường là Train to Busan (2016) chứng minh xác sống Hàn bán được ra thế giới, một kho webtoon khổng lồ sẵn câu chuyện để chuyển thể, và Netflix sẵn sàng bỏ tiền cho loạt phim dài tập như Kingdom (2019) hay All of Us Are Dead (2022). Nhưng lý do sâu hơn nằm ở cách người Hàn kể chuyện: xác sống trên màn ảnh Hàn gần như lúc nào cũng là cái cớ để nói về gia đình, giai cấp và sự vô cảm của hệ thống.

Trước năm 2016: một thể loại gần như vắng bóng

Điều ít người để ý là cho tới giữa thập niên 2010, phim xác sống Hàn Quốc gần như không tồn tại như một dòng phim. Tác phẩm hay được giới nghiên cứu coi là điểm khởi đầu là Goeshi (tên tiếng Anh A Monstrous Corpse) của đạo diễn Kang Beom-gu, ra rạp năm 1981 theo cơ sở dữ liệu điện ảnh Hàn Quốc KMDb. Phim được nhiều nguồn mô tả là bản làm lại không chính thức của một phim xác sống châu Âu thập niên 1970, kể chuyện tín hiệu sóng siêu âm khiến người chết ở nghĩa trang đứng dậy. Sau đó là một khoảng trống dài.

Thập niên 2000 – 2010 chỉ có vài thử nghiệm lẻ tẻ, phần lớn là phim kinh phí thấp hoặc phim nhiều đoạn. Đáng nhắc nhất là Doomsday Book (2012) của Yim Pil-sung và Kim Jee-woon, trong đó đoạn đầu tiên kể một dịch bệnh biến người thành xác sống theo giọng châm biếm. Giới làm phim Hàn khi ấy mạnh ở phim tội phạm, phim báo thù và phim quái vật kiểu The Host (2006) của Bong Joon-ho. Xác sống bị coi là "món ngoại", khó bán cho khán giả trong nước.

Bước ngoặt Train to Busan và hiệu ứng dây chuyền

Train to Busan (tên phát hành ở Việt Nam là Chuyến tàu sinh tử) của Yeon Sang-ho chiếu ở hạng mục Suất chiếu nửa đêm tại Cannes 2016, rồi trở thành một trong những phim Hàn ăn khách nhất năm ở trong nước và bán được ra rất nhiều thị trường. Ở đây chỉ nhắc nó như một cột mốc: điều quan trọng là sau năm 2016, nhà đầu tư Hàn tin rằng xác sống có thể là hàng xuất khẩu.

Hiệu ứng thấy rõ qua các năm. Năm 2018 có Rampant, phim xác sống cung đình với ngôi sao Hyun Bin. Năm 2019, Netflix tung Kingdom – loạt phim gốc Hàn Quốc đầu tiên của nền tảng này – cùng lúc ngoài rạp có phim hài The Odd Family: Zombie on Sale. Năm 2020, giữa đại dịch thật, #Alive và Peninsula lần lượt ra mắt. Năm 2021 có Happiness trên kênh tvN, và đầu năm 2022 là All of Us Are Dead.

Xác sống làm cái cớ để nói chuyện xã hội

Nếu xác sống Mỹ thời Romero thường được đọc như ẩn dụ về chủ nghĩa tiêu dùng, thì xác sống Hàn hay được dùng để soi vào những vết nứt rất cụ thể của đời sống Hàn Quốc hiện đại. Có thể gom thành vài mạch chính:

• Gia đình trước hết. Gần như phim nào cũng xoay quanh một người cha, người mẹ, người anh phải chọn giữa bảo vệ người thân và cứu người lạ. Cảm xúc gia đình là thứ khiến khán giả châu Á khóc, và là chỗ phim Hàn khác hẳn phim xác sống phương Tây vốn hay đi theo nhóm người xa lạ.
• Giai cấp và nơi ở. Happiness chia cư dân thành người mua căn hộ và người thuê nhà xã hội; Seoul Station nhìn qua mắt người vô gia cư. Câu hỏi "ai được cứu trước" luôn gắn với tiền và địa vị.
• Sự vô cảm của hệ thống. Chính quyền trong nhiều phim chậm chạp, giấu thông tin, hoặc đóng cửa bỏ mặc người dân. Đây là ẩn dụ chung về bộ máy quan liêu, không chỉ đích danh một chính phủ nào.
• Áp lực học đường. All of Us Are Dead lấy bạo lực học đường và áp lực thi cử làm gốc của cả câu chuyện.
• Quyền lực cung đình. Kingdom và Rampant chuyển những chuyện đó về quá khứ: kẻ cầm quyền dùng dịch bệnh để giữ ngai vàng, dân nghèo đói khổ là nạn nhân đầu tiên.

Webtoon: kho câu chuyện sẵn có

Hàn Quốc có nền truyện tranh đọc trên điện thoại (webtoon) phát triển mạnh từ những năm 2000 trên các cổng như Naver và Daum. Một webtoon ăn khách đã có sẵn cốt truyện dài, nhân vật, và quan trọng nhất là một lượng độc giả đã kiểm chứng. Với nhà sản xuất, đó là rủi ro thấp hơn nhiều so với một kịch bản gốc.

All of Us Are Dead chuyển thể từ webtoon Now at Our School của Joo Dong-geun. Kingdom có gốc từ một dự án truyện tranh của biên kịch Kim Eun-hee và họa sĩ Yang Kyung-il. Ngoài mảng xác sống, Sweet Home (quái vật) hay Hellbound cũng đi từ webtoon lên màn ảnh. Dòng chảy "webtoon – phim bộ – Netflix" là đường ống chung của cả ngành, và xác sống chỉ là một trong những thứ chảy qua ống đó.

Netflix và chuẩn sản xuất mới

Trước Kingdom, phim truyền hình Hàn bị ràng buộc bởi lịch phát sóng, quảng cáo và quy định của đài, khó làm cảnh bạo lực hay đề tài kinh dị nặng. Netflix thay đổi cách làm theo ba hướng: tiền đầu tư một lần đủ để quay như phim điện ảnh, mùa phim ngắn (6 – 12 tập) được quay xong toàn bộ trước khi ra mắt, và nội dung được phát cùng lúc ở hàng trăm quốc gia.

Theo các bài phỏng vấn đăng trên báo Hàn, khi Joo Dong-geun cùng đạo diễn Lee Jae-kyoo đem dự án All of Us Are Dead đến Netflix lần đầu, nền tảng này từ chối vì đang làm Kingdom. Chi tiết đó cho thấy Netflix ban đầu cũng không chắc khán giả muốn hai phim xác sống Hàn liền nhau. Thành công của Kingdom mới mở cửa cho phần còn lại.

Tay nghề: diễn xuất xác sống và kỹ xảo

Một lý do khiến xác sống Hàn dễ nhận ra là cách chúng chuyển động: co giật, bẻ khớp, lao đi như bị giật dây. Đằng sau là các biên đạo múa chuyên dựng động tác cho diễn viên quần chúng – chuyện này có bài riêng trong mục hoá trang và kỹ xảo. Ngoài ra, ngành kỹ xảo hình ảnh Hàn Quốc vốn đã trưởng thành từ phim hành động và phim quái vật, nên khi cần dựng cả đoàn tàu, cả thành phố đổ nát hay cả trăm xác sống, các xưởng trong nước làm được với chi phí thấp hơn nhiều so với Hollywood.

Diễn xuất cũng là lợi thế. Hàn Quốc có lực lượng diễn viên được đào tạo bài bản và nhiều ngôi sao sẵn sàng đóng phim thể loại. Việc Hyun Bin, Ju Ji-hoon, Bae Doona, Gang Dong-won, Yoo Ah-in hay Park Shin-hye nhận vai trong phim xác sống khiến thể loại này thoát khỏi tiếng "phim hạng B" từng bám nó ở nhiều nước.

Góc nhìn hôm nay: xem gì, xem thế nào

Với người mới, nên đi theo trục thời gian: Train to Busan để hiểu vì sao cả thế giới chú ý, Seoul Station để thấy mặt tối của cùng vũ trụ đó, Kingdom để thấy xác sống trong không gian cổ trang, rồi All of Us Are Dead và Happiness để thấy thể loại đi vào trường học và chung cư. Ai thích nhẹ nhàng nên bắt đầu bằng The Odd Family.

Phần lớn các phim này có cảnh bạo lực và hình ảnh ghê rợn, nên khi xem cùng gia đình hãy để ý nhãn phân loại độ tuổi của nền tảng hoặc rạp chiếu. Muốn tìm hiểu sâu hơn về ngành, có thể đọc các bài phỏng vấn đạo diễn trên Korea JoongAng Daily, The Korea Times hoặc báo cáo thường niên của Hội đồng Điện ảnh Hàn Quốc (KOFIC), nơi công bố số liệu phòng vé chính thức.