Tương Tây cản thi (湘西赶尸, "đuổi xác ở Tương Tây") là truyền thuyết về những người thầy ở miền tây tỉnh Hồ Nam, Trung Quốc, dẫn thi thể người chết xa quê đi bộ về nhà vào ban đêm, tay rung chuông, xác dán bùa đi theo sau. Không có bằng chứng nào cho thấy xác chết tự đi được; các nhà nghiên cứu dân gian đưa ra lời giải thích thực tế hơn: xác được buộc vào sào tre và khiêng đi, nhìn xa trong đêm trông như đang nhảy. Đây là gốc trực tiếp của hình ảnh cương thi nhảy thành hàng trên phim Hồng Kông.
Tương Tây ở đâu và vì sao lại sinh ra truyền thuyết này
Tương Tây nghĩa là "phía tây sông Tương", chỉ vùng núi phía tây tỉnh Hồ Nam, nay phần lớn thuộc Châu tự trị dân tộc Thổ Gia và dân tộc Miêu Tương Tây, cùng một số vùng lân cận như Hoài Hoá, Trương Gia Giới. Đây là miền núi non hiểm trở, sông Nguyên và các nhánh của nó chảy qua những thung lũng hẹp. Thời xưa, đường bộ khó đi, xe ngựa gần như không vào được, hàng hoá và người chủ yếu đi theo đường sông hoặc lối mòn trên núi.
Người Tương Tây ra ngoài làm thuê, buôn bán, đi lính hay khai mỏ không ít người chết nơi đất khách. Văn hoá Trung Hoa rất coi trọng "lá rụng về cội" (落叶归根): người chết phải được chôn ở quê, cạnh mồ mả tổ tiên, thì linh hồn mới yên. Nhưng chở một cỗ quan tài vượt hàng trăm dặm đường núi là việc cực kỳ tốn kém, gần như bất khả với gia đình nghèo. Truyền thuyết cản thi mọc lên đúng ở khoảng trống đó: một cách đưa người chết về nhà mà không cần quan tài, không cần xe.
Truyền thuyết kể gì
Theo các câu chuyện được truyền lại, một chuyến cản thi diễn ra như sau:
- Người dẫn đầu là thầy cản thi, mặc áo dài, đội mũ, đi trước rung chiếc chuông nhỏ để người đi đường biết mà tránh, và để "gọi" các thi thể đi theo.
- Thi thể mặc áo liệm, đội nón rộng vành che mặt, trán dán bùa. Nếu có nhiều xác, chúng được nối với nhau bằng dây rơm, mỗi xác cách nhau một quãng.
- Chỉ đi đêm, ban ngày dừng lại ở những quán trọ dành riêng, nơi xác được dựng sau cánh cửa. Người ta kể các quán này luôn để cửa mở, người sống không trọ ở đó.
- Tránh làng mạc, tránh đường đông người; dân trong vùng nghe tiếng chuông thì đóng cửa, dắt chó vào nhà.
- Về tới nơi, gia đình đã chuẩn bị quan tài sẵn, xác được khâm liệm và an táng.
Truyền thuyết này thường được xếp chung với hai chuyện bí ẩn khác của vùng thành "Tương Tây tam tà" (ba điều lạ của Tương Tây), cho thấy trong mắt người ngoài, Tương Tây là miền đất của những chuyện huyền bí. Cũng cần nói rõ: cách gọi "tà" này phản ánh cái nhìn từ bên ngoài, không phải cách người dân bản địa tự nhìn văn hoá của mình.
Vùng Nguyên Lăng, xưa thuộc Thần Châu, nổi tiếng với "Thần Châu phù" (bùa Thần Châu) và với chu sa (thần sa), loại khoáng màu đỏ dùng làm mực vẽ bùa. Vì thế trong truyện, thầy cản thi hay được gắn với Thần Châu. Đây là lớp ý nghĩa văn hoá đáng biết, không phải chỉ dẫn về bùa phép.
Lời kể của Thẩm Tòng Văn
Một trong những nguồn văn chương đáng tin để hiểu không khí của truyền thuyết là Thẩm Tòng Văn (1902–1988), nhà văn sinh ở Phượng Hoàng, Tương Tây, tác giả tiểu thuyết Biên thành. Trong các tản văn viết về quê hương những năm 1930, ông có nhắc tới cản thi như một chuyện ai ở vùng ấy cũng nghe kể.
Trong bài viết về người Nguyên Lăng, ông kể đã tìm gặp một người được đồn biết cản thi và hỏi về "khẩu quyết". Người ấy trả lời rằng chẳng có gì lạ, chỉ là đọc bài Chính khí ca của Văn Thiên Tường, rồi khéo léo từ chối khi được nhờ biểu diễn. Câu trả lời nửa đùa nửa thật này rất đáng chú ý: Chính khí ca là bài thơ nổi tiếng về khí tiết, ai cũng thuộc, chẳng có gì bí mật. Thẩm Tòng Văn kể lại với giọng của người hiểu quê mình, xem cản thi là một chuyện truyền miệng hơn là điều ông tận mắt thấy.
Các lời giải thích thực tế
Các nhà nghiên cứu dân gian và những người viết về Tương Tây đưa ra nhiều cách giải thích. Không có cách nào được chứng minh trọn vẹn, nhưng tất cả đều hợp lý hơn chuyện xác tự đi.
| Giả thuyết | Nội dung | Giải thích được điều gì |
|---|---|---|
| Khiêng bằng sào tre | Thi thể được buộc thẳng đứng vào hai cây sào tre dài, hai người khiêng ở hai đầu. Sào tre dẻo, nhún lên xuống theo bước chân | Nhìn từ xa trong đêm, các xác như đang nhảy đều nhau |
| Người cõng, người đóng giả | Một người khoẻ cõng hoặc đỡ thi thể, phủ áo rộng và nón che, chỉ lộ ra một "dáng người" đi chậm | Vì sao chỉ đi đêm, tránh người, không cho ai lại gần |
| Chỉ là xương cốt | Có ý kiến cho rằng thứ được đưa về thật ra là hài cốt đã được thu gọn, hoặc thi thể đã xử lý để giữ lâu | Vì sao chuyến đi kéo dài mà không bị phát hiện |
| Chuyện để giữ bí mật | Có người phỏng đoán truyền thuyết được dùng để che giấu việc vận chuyển hàng cấm, vì ai nghe chuông cũng tránh xa | Vì sao chuyện được thêu dệt rùng rợn đến vậy |
Một số nhà nghiên cứu Trung Quốc cũng chỉ ra rằng các ghi chép về cản thi xuất hiện khá muộn, chủ yếu từ khoảng giữa đời Thanh trở đi, chứ không phải tục có từ ngàn năm như người ta hay nói. Dù theo giả thuyết nào, điểm chung vẫn là: cản thi là một dịch vụ đưa người chết về quê, gắn với địa hình khó khăn và lòng hiếu thảo, được bao bọc bằng lớp truyền thuyết để giữ uy tín nghề và giữ khoảng cách với người ngoài.
Từ truyền thuyết đến màn ảnh
Điện ảnh Hồng Kông thập niên 1980 lấy cản thi làm chất liệu chính. Trong Cương thi tiên sinh (Mr. Vampire, 1985), nhân vật Tứ Mục đạo trưởng do Trần Hữu (Anthony Chan) đóng dẫn một đoàn xác dán bùa nhảy qua rừng theo tiếng chuông, và cảnh này nhanh chóng thành hình ảnh biểu tượng của cả dòng phim. Những chi tiết của truyền thuyết như đi đêm, quán trọ cho người chết, tiếng chuông, bùa trên trán đều được giữ lại, chỉ thêm vào tiếng cười.
Sau đó, truyền thuyết còn đi vào tiểu thuyết mạng, phim truyền hình đại lục và các tác phẩm kinh dị phiêu lưu. Một số điểm du lịch ở Tương Tây cũng dựng tiết mục biểu diễn tái hiện cản thi cho du khách xem. Những tiết mục này mang tính trình diễn văn hoá, nên xem với tinh thần như đi xem một vở kịch dân gian.
Góc nhìn hôm nay: thăm Tương Tây và đọc gì thêm
Nếu muốn hiểu bối cảnh của truyền thuyết, cách tốt nhất là tìm hiểu chính vùng đất:
- Phượng Hoàng cổ thành: thị trấn cổ bên sông Đà Giang, quê của Thẩm Tòng Văn, có nhà lưu niệm của nhà văn. Đến đây sẽ hiểu vì sao đường bộ thời xưa khó khăn đến vậy.
- Sông Nguyên và Nguyên Lăng: con đường thuỷ chính của vùng, nơi gắn với tên Thần Châu trong truyện.
- Văn hoá Thổ Gia, Miêu: tục cưới hỏi, ma chay, trang phục, nhà sàn. Truyền thuyết cản thi chỉ là một mảnh rất nhỏ trong văn hoá phong phú của các dân tộc ở đây.
- Đọc: Biên thành và các tản văn của Thẩm Tòng Văn về Tương Tây có bản dịch tiếng Việt, cho thấy một Tương Tây đời thường, hiền hoà, không phải miền đất "ma quái" như phim.
Điều đáng mang về từ truyền thuyết này không phải nỗi sợ, mà là lòng mong mỏi được về nhà. Người xưa sẵn sàng tin, và trả tiền cho, một cách thức kỳ lạ chỉ để người thân được nằm ở quê. Nhìn như vậy, cản thi là câu chuyện về quê hương nhiều hơn là chuyện ma.
Câu hỏi thường gặp
Tương Tây cản thi là gì?
Là truyền thuyết ở miền tây Hồ Nam về những người thầy dẫn thi thể người chết xa quê đi bộ về nhà vào ban đêm, tay rung chuông, xác dán bùa theo sau. Đây là chuyện dân gian, không có bằng chứng xác chết tự đi.
Cản thi có thật không?
Dịch vụ đưa người chết về quê có thể đã tồn tại, nhưng chuyện xác tự đi thì không có cơ sở. Các nhà nghiên cứu cho rằng xác được buộc vào sào tre khiêng đi, hoặc được người cõng, nhìn xa trong đêm trông như đang nhảy.
Vì sao người Tương Tây phải đưa xác về quê?
Vì quan niệm "lá rụng về cội": người chết nên được chôn ở quê, cạnh tổ tiên. Tương Tây là vùng núi hiểm trở, chở quan tài rất tốn kém, nên truyền thuyết cản thi gắn với nhu cầu đưa người thân về nhà.
Thẩm Tòng Văn nói gì về cản thi?
Trong tản văn về người Nguyên Lăng, ông kể đã hỏi một người được đồn biết cản thi về khẩu quyết và nhận được câu trả lời nửa đùa rằng chỉ là đọc Chính khí ca của Văn Thiên Tường. Ông kể lại như một chuyện truyền miệng của quê hương.
Phim nào có cảnh cản thi nổi tiếng nhất?
Cương thi tiên sinh (Mr. Vampire, 1985) có cảnh Tứ Mục đạo trưởng dẫn đoàn xác nhảy qua rừng theo tiếng chuông, trở thành hình ảnh biểu tượng của dòng phim cương thi Hồng Kông.
