Quỷ đả quỷ (1980): Hồng Kim Bảo mở đường cho phim cương thi hài

Quỷ đả quỷ (鬼打鬼, tên tiếng Anh Encounter of the Spooky Kind, 1980) là phim do Hồng Kim Bảo đạo diễn, đồng biên kịch và đóng vai chính, được xem là phim mở đường cho dòng "võ thuật – kinh dị – hài" của Hồng Kông. Phim chưa phải là phim cương thi thuần tuý, nhưng lần đầu ghép trọn bộ đạo sĩ, bùa chú, cương thi và những màn đánh võ hài vào một câu chuyện, tạo ra công thức mà năm năm sau Cương thi tiên sinh sẽ đẩy lên đỉnh.

Thông tin cơ bản về phim

Theo số liệu phòng vé Hồng Kông thường được dẫn, phim thu khoảng 5,67 triệu đô la Hồng Kông trong đợt chiếu từ cuối tháng 12/1980 đến đầu tháng 1/1981, một kết quả tốt cho thể loại còn mới lúc bấy giờ.

Câu chuyện: anh phu xe và hai thầy pháp

Nhân vật chính là Trương Đại Đảm (Bold Cheung, nghĩa là "Trương gan to"), một phu xe kéo khoẻ mạnh, tự tin, hay khoe mình không sợ ma. Vợ anh lén lút qua lại với ông chủ giàu có của anh là lão Đàm. Sợ bị lộ, lão Đàm thuê một thầy pháp (tên trong phim là Chin Hoi) dùng tà thuật để trừ khử Đại Đảm cho kín đáo.

Nhưng thầy pháp này có một người sư huynh, đạo sĩ Tsui (do Chung Phát đóng), vốn không ưa cách làm của em. Đạo sĩ Tsui đứng ra che chở cho Đại Đảm, dạy anh vài phép để tự vệ. Từ đó, cuộc đấu giữa hai thầy pháp diễn ra qua thân xác của người khác: một bên điều khiển cương thi, một bên "nhập" sức mạnh thần thánh vào người Đại Đảm để anh đánh trả. Thêm một viên thanh tra (Lâm Chánh Anh đóng) làm mọi chuyện rối hơn khi Đại Đảm bị gài vào một vụ án. Màn cuối là cuộc đấu pháp trên đàn tế giữa hai thầy.

Cách kể này rất "Hồng Kim Bảo": tình huống đời thường, người lao động nghèo, một chút tục tĩu dân dã, rồi nhanh chóng chuyển sang những đoạn võ thuật dài được dàn dựng chặt chẽ. Chất kinh dị có, nhưng luôn bị cắt ngang bằng tiếng cười.

Vì sao phim này quan trọng

Ghép ba thể loại tưởng không hợp nhau

Cuối thập niên 1970, Hồng Kông đã có phim võ thuật hài (Thành Long và Hồng Kim Bảo đều đang làm), cũng có phim ma, phim kinh dị. Nhưng ghép cả ba vào một khuôn, để võ thuật trở thành cách "chiến đấu với ma", là điều mới. Quỷ đả quỷ làm được nhờ một ý tưởng gọn: phép thuật của đạo sĩ được thể hiện qua thân thể diễn viên võ thuật. Khi thần nhập vào, Đại Đảm đánh theo kiểu của vị thần đó, cho phép Hồng Kim Bảo trình diễn nhiều lối võ khác nhau trong cùng một cảnh.

Đặt nền cho hình tượng đạo sĩ trên phim

Đạo sĩ áo vàng, đàn tế với nến, bùa vàng viết chu sa, kiếm gỗ đào, gạo nếp — nhiều thứ đạo cụ này đã có mặt từ Quỷ đả quỷ. Phim chưa có hệ thống "luật" chặt như các phim sau, nhưng đã cho khán giả quen với ý tưởng rằng đối đầu với cõi âm là chuyện của một thầy pháp có nghề, có đồ nghề và có cả đối thủ cùng nghề.

Một xưởng tài năng

Nhìn danh sách diễn viên sẽ thấy đây là "gia đình" của Hồng Kim Bảo: Lâm Chánh Anh đóng một vai phụ, chưa phải đạo sĩ; Chung Phát đóng đạo sĩ; Nguyên Bưu xuất hiện ngắn. Cũng những người này, năm năm sau, đứng sau và đứng trước ống kính Cương thi tiên sinh do Hồng Kim Bảo sản xuất. Ba mươi ba năm sau, Chung Phát còn trở lại trong Rigor Mortis (2013) như một lời gợi nhớ về chính bộ phim này.

Dòng phim Hồng Kim Bảo khởi đầu: mốc thời gian

• 1980 — Quỷ đả quỷ: mở công thức võ thuật – ma – hài.
• Đầu thập niên 1980 — Hồng Kim Bảo và cộng sự tiếp tục làm thêm một số phim ma hài khác, củng cố dòng phim.
• 1985 — Cương thi tiên sinh (Mr. Vampire): Hồng Kim Bảo sản xuất, Lưu Quán Vỹ đạo diễn, Lâm Chánh Anh vai đạo sĩ Cửu thúc. Cương thi lần đầu thành nhân vật trung tâm.
• 1986–1988 — các phần Mr. Vampire II, III, IV liên tiếp ra đời; nhiều hãng khác làm phim ăn theo.
• 1990 — Encounters of the Spooky Kind II, Hồng Kim Bảo cùng Lâm Chánh Anh, khép lại một vòng.

Xem phim hôm nay: nên chú ý điều gì

Người xem quen phim hiện đại có thể thấy nhịp phim chậm ở đoạn đầu và một số trò đùa không hợp thời. Đó là dấu vết của thời đại, của khiếu hài dân dã Hồng Kông cuối thập niên 1970. Nhưng hãy để ý ba thứ làm nên giá trị của phim:

1. Võ thuật dàn dựng: các cảnh đánh được dàn thực, ít cắt cảnh, diễn viên làm phần lớn động tác. Xem để thấy nền tảng kinh kịch và võ thuật của "Thất tiểu phúc" (nhóm bạn học cùng lò của Hồng Kim Bảo, Thành Long, Nguyên Bưu).
2. Kỹ xảo thủ công: không có CGI, hiệu ứng ma quái dùng dây cáp, ánh sáng, khói và dựng phim. Có cảnh trông "cũ", nhưng chính sự thủ công làm nên duyên.
3. Không khí văn hoá: phố xá, trang phục, lễ cúng, cách người ta nói về ma quỷ. Phim ghi lại một Hồng Kông nhìn về Trung Hoa thời Dân Quốc với chút hoài niệm.

Về độ tuổi: phim có cảnh bạo lực võ thuật, một số hình ảnh ghê rợn và chi tiết người lớn (chuyện ngoại tình). Phù hợp với khán giả từ tuổi thiếu niên trở lên, phụ huynh nên xem trước nếu định xem cùng con.

Góc nhìn hôm nay: một phim "tiền sử" đáng xem

Nếu Cương thi tiên sinh là bộ phim ai cũng nhắc, thì Quỷ đả quỷ là bộ phim người mê phim nên xem để hiểu cái đó đến từ đâu. Nó cho thấy dòng phim cương thi không ra đời từ một ý tưởng đơn lẻ, mà từ một xưởng làm phim cụ thể: nhóm diễn viên võ thuật xuất thân kinh kịch, một nhà sản xuất có óc hài hước, và một nền điện ảnh sẵn sàng thử mọi thể loại.

Cách xem hợp lý là xem liền ba phim: Quỷ đả quỷ (1980), Cương thi tiên sinh (1985) và Rigor Mortis (2013). Ba phim cho thấy ba tầng của cùng một thể loại: khởi đầu thử nghiệm, đỉnh cao thương mại, và lời tri ân u buồn khi thế hệ cũ đã già. Nếu thích đọc thêm, các sách tiếng Anh về điện ảnh Hồng Kông như những cuốn khảo cứu về hãng Gia Hoà và về Hồng Kim Bảo thường dành riêng một chương cho dòng phim ma võ thuật này.