Cương thi tiên sinh (Mr. Vampire, 1985) và Lâm Chánh Anh

Cương thi tiên sinh (殭屍先生, tiếng Anh Mr. Vampire) là phim Hồng Kông khởi chiếu ngày 7/11/1985, do Lưu Quán Vỹ đạo diễn, Hồng Kim Bảo sản xuất, Lâm Chánh Anh đóng vai đạo sĩ Cửu thúc. Đây là bộ phim biến cương thi từ một chuyện dân gian thành nhân vật điện ảnh có "luật" riêng — nhảy, dán bùa, sợ gạo nếp, không thấy người nín thở — và mở ra cơn sốt phim cương thi khắp châu Á cuối thập niên 1980.

Thông tin cơ bản

Câu chuyện: một lần cải táng không suôn sẻ

Phim lấy bối cảnh một thị trấn nhỏ thời Dân Quốc. Nhà giàu Nhậm lão gia (Hoàng Hà đóng) nhờ đạo sĩ Cửu thúc (Lâm Chánh Anh) lo việc cải táng cho cha mình, người đã được chôn hai mươi năm trước theo lời một thầy phong thuỷ. Khi mở quan, Cửu thúc nhận ra thi thể gần như không phân huỷ, dấu hiệu huyệt mộ đã bị làm hại, và cụ Nhậm (Nguyên Hoa đóng) đang trên đường hoá thành cương thi.

Cửu thúc có hai đồ đệ vụng về: Văn Tài (Hứa Quán Anh), thật thà và chậm chạp; Thu Sinh (Tiền Tiểu Hào), lanh lợi và hay mềm lòng. Hai người vừa giúp thầy vừa liên tục gây hoạ. Song song là tuyến phụ: Thu Sinh bị một hồn ma nữ xinh đẹp (Vương Tiểu Phụng) mê hoặc, còn cô con gái nhà họ Nhậm, Đình Đình (Lý Tái Phượng), lại để ý anh. Viên đội trưởng cảnh sát A Uy (Lâu Nam Quang), cháu nhà họ Nhậm, hống hách mà nhát gan, thêm vào nhiều tình huống hài.

Còn một nhân vật nhỏ mà ai cũng nhớ: Tứ Mục đạo trưởng (Trần Hữu đóng), đạo sĩ đeo kính chuyên đưa xác về quê, dẫn một hàng cương thi dán bùa nhảy qua rừng theo tiếng chuông. Cảnh này lấy cảm hứng trực tiếp từ truyền thuyết cản thi ở Tương Tây.

Những "luật" mà phim đặt ra cho cương thi

Trước Cương thi tiên sinh, mỗi câu chuyện về cương thi một kiểu. Sau phim này, khán giả khắp châu Á có chung một bộ "luật" mà hầu hết phim ăn theo đều giữ:

• Cương thi nhảy, hai tay giơ thẳng, mặc quan phục triều Thanh.
• Bùa vàng dán trán giữ cương thi đứng yên; bùa rơi là "tỉnh dậy".
• Không nhìn thấy, chỉ tìm người qua hơi thở; người nín thở có thể đứng ngay cạnh.
• Sợ gạo nếp, kiếm gỗ đào, gương bát quái, dây mực của thợ mộc.
• Lây sang người: bị cương thi cào trúng sẽ dần bị "thi độc" và có nguy cơ hoá theo.

Điểm hay của phim là biến các luật này thành chất liệu hài. Cảnh cả nhóm nín thở trước mặt cương thi, cảnh rắc gạo nếp mà gạo bị pha gạo tẻ, cảnh vẽ dây mực quanh quan tài nhưng bỏ sót một mặt — đều là kiểu hài tình huống dựa trên "luật chơi" rõ ràng mà khán giả hiểu ngay. Biểu tượng nào có gốc từ đâu được bàn riêng trong bài về bùa vàng, gạo nếp, kiếm gỗ đào.

Lâm Chánh Anh: người làm nên hình tượng Cửu thúc

Từ sân khấu kinh kịch đến đóng thế

Lâm Chánh Anh (Lam Ching-ying) sinh ngày 27/12/1952 tại Hồng Kông. Thuở nhỏ, ông học kinh kịch ở đoàn Xuân Thu dưới sự dạy dỗ của bà Phấn Cúc Hoa, chuyên đóng vai nữ (vai đán), và theo nghề hát khoảng năm năm trước khi chuyển sang điện ảnh. Như nhiều bạn cùng thế hệ xuất thân kinh kịch, ông vào nghề phim bằng cửa đóng thế và chỉ đạo võ thuật.

Đầu thập niên 1970, ông làm trợ lý chỉ đạo võ thuật trong nhóm của Lý Tiểu Long, tham gia các phim Đường Sơn đại huynh, Tinh võ môn, Mãnh long quá giang, Long tranh hổ đấu. Sau đó ông gắn bó lâu dài với nhóm Hồng Kim Bảo, vừa đóng vai phụ vừa lo phần võ thuật.

Một gương mặt thành biểu tượng

Vai Cửu thúc giúp Lâm Chánh Anh trở thành gương mặt đại diện cho cả thể loại. Hình ảnh đạo sĩ nghiêm nghị, đôi lông mày rậm gần như nối liền, áo vàng, tay kiếm gỗ đào, hiếm khi cười nhưng luôn che chở cho học trò, đã đi vào trí nhớ của nhiều thế hệ khán giả. Ông còn được đề cử Nam diễn viên phụ xuất sắc tại Giải thưởng Điện ảnh Hồng Kông cho vai này.

Năm 1989, ông tự đạo diễn và đóng chính Nhất mi đạo nhân (一眉道人, tiếng Anh Vampire vs Vampire), lấy chính nét lông mày làm tên nhân vật. Giữa thập niên 1990, ông đóng vai đạo sĩ Mao Tiểu Phương trong loạt truyền hình Cương thi đạo trưởng (Vampire Expert) của đài ATV, phát sóng năm 1995–1996, giúp hình tượng của ông sống lại với khán giả truyền hình. Phần ba của loạt phim phải dừng vì sức khoẻ của ông.

Lâm Chánh Anh qua đời ngày 8/11/1997 vì ung thư gan, khi mới 44 tuổi. Đến nay, trong mắt khán giả châu Á, ông gần như đồng nghĩa với hình tượng đạo sĩ trừ cương thi.

Các phần tiếp theo và phim ăn theo

• 1986 — Mr. Vampire II: đưa cương thi vào Hồng Kông hiện đại, có cả gia đình cương thi.
• 1987 — Mr. Vampire III: Lâm Chánh Anh trở lại vai đạo sĩ.
• 1988 — Mr. Vampire IV: không có Lâm Chánh Anh, thay bằng cặp đạo sĩ khác.
• 1992 — Mr. Vampire 1992: thường được coi là phần nối tinh thần gần nhất với phần đầu.

Các phần tiếp theo không kể nối một câu chuyện; mỗi phần là một chuyện riêng với cùng tinh thần đạo sĩ – cương thi – hài. Cùng thời, rất nhiều hãng phim ở Hồng Kông và Đài Loan làm phim cương thi ăn theo, có phim dùng lại cả diễn viên lẫn tên gần giống để kéo khán giả. Vì vậy khi tìm xem, nên dựa vào tên gốc và năm để khỏi nhầm.

Vì sao phim vẫn đáng xem hôm nay

Cương thi tiên sinh đứng vững qua bốn mươi năm nhờ cân bằng hiếm có. Phim đủ đáng sợ ở vài cảnh để khán giả hồi hộp, nhưng không bao giờ nặng nề. Võ thuật được dàn dựng chính xác, nhiều cảnh quay dài khoe kỹ năng của diễn viên xuất thân kinh kịch. Nhân vật có tình cảm thật: mối quan hệ thầy trò, sự ngây ngô của học trò, nỗi buồn của hồn ma nữ. Và nhạc phim, thứ duy nhất thắng giải lúc đó, góp phần tạo không khí vừa cổ kính vừa tinh nghịch.

Với người muốn tìm hiểu, nên xem phần đầu trước, sau đó xem Quỷ đả quỷ (1980) để thấy công thức đến từ đâu, rồi xem Rigor Mortis (2013), nơi Tiền Tiểu Hào và Trần Hữu trở lại trong một bối cảnh u buồn, để thấy dòng phim này được nhớ thế nào sau khi Lâm Chánh Anh mất. Về độ tuổi: phim có cảnh đáng sợ và vài cảnh bạo lực nhẹ kiểu võ thuật, phụ huynh nên xem trước nếu định xem cùng trẻ nhỏ.