Cương thi là gì: xác chết nhảy trong tín ngưỡng dân gian Trung Hoa

Cương thi (僵尸, tiếng Quảng Đông đọc là geung si) là "xác chết cứng" trong tín ngưỡng dân gian Trung Hoa: một thi thể không chịu nằm yên, đi lại vào ban đêm và bị cho là hút sinh khí của người sống. Hình ảnh cương thi mặc quan phục nhà Thanh, giơ thẳng hai tay, nhảy từng bước với lá bùa vàng trên trán chủ yếu do điện ảnh Hồng Kông thập niên 1980 định hình; còn trong các tập bút ký đời Thanh, cương thi là một loại chuyện lạ có nhiều dạng khác nhau và không phải lúc nào cũng nhảy.

Tên gọi: "cương" là cứng, "thi" là xác

Chữ cương (僵) nghĩa là cứng đờ, không co duỗi được; thi (尸) là xác chết. Ghép lại, cái tên đã nói lên đặc điểm quan trọng nhất: một thân xác đã mất sự mềm mại của người sống. Chính vì cứng, cương thi trong truyện không cúi, không gập gối được, nên người ta tưởng tượng nó phải di chuyển bằng cách bật cả người lên. Tiếng Anh thường dịch là Chinese hopping vampire (ma cà rồng nhảy của Trung Hoa), một cách dịch tiện nhưng dễ gây hiểu lầm, vì cương thi có nguồn gốc và "luật" khác hẳn ma cà rồng châu Âu.

Ở Nhật, cương thi được gọi theo âm Quảng Đông là kyonshī (キョンシー); ở Việt Nam, người xem quen gọi theo âm Hán Việt là cương thi, có khi gọi nôm là "ma nhảy".

Gốc tín ngưỡng: hồn đi, phách ở lại

Để hiểu vì sao người xưa nghĩ một cái xác có thể tự đứng dậy, cần biết quan niệm về hồn (魂) và phách (魄) trong văn hoá Trung Hoa. Hồn thuộc dương, nhẹ, gắn với tinh thần và trí tuệ; phách thuộc âm, nặng, gắn với thân xác và bản năng. Dân gian còn có cách nói "tam hồn thất phách" (ba hồn bảy phách). Khi một người chết theo lẽ bình thường, hồn rời đi, phách tan theo thân xác.

Nhà văn đời Thanh Viên Mai (1716–1797) trong tập truyện lạ Tử bất ngữ (子不語, tên sách lấy từ câu "Khổng Tử không nói về quái, lực, loạn, thần") đã nối cương thi với quan niệm này: hồn thiện, phách ác; khi hồn đã đi mà phách còn bám lại trong xác, cái xác có thể thành cương thi. Nghĩa là cương thi không phải người chết sống lại, mà là phần "bản năng" còn sót lại điều khiển một thân thể không còn trí khôn.

Một tác phẩm đời Thanh khác hay được nhắc là Duyệt Vi thảo đường bút ký (閱微草堂筆記) của Kỷ Hiểu Lam (Kỷ Quân, 1724–1805), viên quan nổi tiếng từng giữ vai trò chủ chốt trong việc biên soạn bộ Tứ khố toàn thư. Bộ bút ký được viết dần trong khoảng cuối thập niên 1780 đến cuối thập niên 1790, ghi lại rất nhiều chuyện ma quái nghe kể. Trong đó, cương thi được chia đại thể thành hai loại: người mới chết bỗng "sống dậy", và thi thể chôn lâu năm mà không phân huỷ.

Cương thi trong bút ký đời Thanh khác cương thi trên phim thế nào

Đọc lại các tập bút ký, người quen phim Hồng Kông sẽ thấy lạ. Cương thi trong sách có khi chạy, có khi đuổi theo người, có khi bay, có khi chỉ đứng im trong bóng tối. Những chi tiết mà phim biến thành "luật" thường chỉ là một biến thể trong rất nhiều câu chuyện.

Vì sao cương thi trên phim mặc quan phục? Có vài cách giải thích hay được nhắc. Một là tục chôn người có địa vị trong trang phục chỉnh tề nhất. Hai là bối cảnh nhiều phim đặt vào cuối Thanh, đầu Dân Quốc, nên trang phục triều Thanh vừa gợi "thời xưa" vừa đủ gần để khán giả nhận ra. Ba là hiệu quả hình ảnh: bộ quan phục dài, ống tay rộng, chiếc mũ có hạt châu làm cú nhảy trông vừa trang nghiêm vừa buồn cười. Đây là lựa chọn của người làm phim, không phải điều sách cổ quy định.

Vì sao cương thi bị cho là hút "dương khí"

Ma cà rồng phương Tây hút máu; cương thi trong quan niệm dân gian được cho là hút dương khí, tức sinh khí của người sống. Cách nghĩ này đi theo hệ thống âm dương: cái xác thuộc âm, muốn "mạnh lên" thì phải lấy phần dương từ người sống. Một số truyện kể cương thi càng lâu năm, hấp thụ càng nhiều khí thì càng khó chế ngự, có thể bay được.

Từ đây sinh ra một hình ảnh rất quen trong phim: cương thi "mù", tìm người bằng hơi thở, nên người trong phim phải nín thở để nó không phát hiện. Chi tiết nín thở có trong một số truyện kể dân gian, nhưng chính phim Cương thi tiên sinh mới biến nó thành cảnh ai cũng nhớ. Thú vị là nó còn "đá nhau" với một niềm tin khác: cương thi sợ gương, tức là nó phải nhìn thấy được.

Cũng có liên hệ với hạn bạt (旱魃), một quái vật gây hạn hán có từ thời rất xưa. Đến đời Thanh, ở một số nơi có tục tin rằng xác không rữa trong mộ có thể thành hạn bạt và gây khô hạn cho cả vùng. Các nhà nghiên cứu xem đây là lớp tín ngưỡng nằm cạnh cương thi, giúp giải thích vì sao người xưa sợ một thi thể "không chịu tan".

Những nguyên nhân dân gian gán cho việc xác hoá cương thi

Truyện kể dân gian đưa ra nhiều nguyên nhân, phần lớn đều xoay quanh ý tưởng "cái chết không trọn vẹn":

• Chết oan, chết bất đắc kỳ tử: người chết với nỗi ấm ức, phách không chịu tan.
• Chôn sai chỗ: huyệt mộ bị cho là phong thuỷ xấu, đất "dưỡng thi" làm xác lâu rữa. Đây chính là mồi truyện của Cương thi tiên sinh (1985).
• Chưa được an táng: người chết xa quê, xác phải chờ đưa về, gắn với truyền thuyết Tương Tây cản thi ở Hồ Nam.
• Điềm lạ: sét đánh trúng thi hài chưa chôn, mèo nhảy qua quan tài — những điều kiêng kỵ được truyền miệng ở nhiều vùng.
• Bị cương thi khác làm hại: chủ yếu là "luật" của phim ảnh, giống cơ chế lây nhiễm của xác sống phương Tây.

Nhìn chung, các nguyên nhân này phản ánh nỗi lo rất người: lo người thân chết xa nhà, lo việc ma chay không chu đáo, lo phạm điều kiêng. Nhà Hán học Hà Lan J. J. M. de Groot, người viết bộ khảo cứu đồ sộ về tôn giáo Trung Hoa cuối thế kỷ 19, cho rằng niềm tin vào xác sống dậy gắn với nỗi sợ tự nhiên trước thi thể và với thực tế có nhiều quan tài chưa được chôn trong thời loạn.

Cương thi và Đạo giáo: nên hiểu thế nào cho đúng

Trên phim, người trị cương thi luôn là một đạo sĩ áo vàng, tay cầm kiếm gỗ đào và xấp bùa. Hình tượng này khiến nhiều người nghĩ cương thi là một "giáo lý" của Đạo giáo. Thật ra Đạo giáo là một tôn giáo lớn với kinh điển, nghi lễ, các dòng phái lâu đời như Chính Nhất, Toàn Chân; chuyện cương thi chỉ là truyện kể dân gian mà các nghi lễ trừ tà, phù lục của Đạo giáo được mượn vào. Người làm phim Hồng Kông mượn hình ảnh đạo sĩ vì nó quen thuộc với khán giả và có sẵn "đạo cụ" đẹp mắt: bùa, chuông, la bàn, gương.

Khi đọc hay xem về cương thi, nên giữ khoảng cách đúng: đây là văn hoá dân gian và văn học giải trí, không phải mô tả nghi lễ thật của một tôn giáo, càng không phải chỉ dẫn để làm theo.

Từ bút ký đến màn ảnh: dòng thời gian ngắn

• Thế kỷ 18: Viên Mai viết Tử bất ngữ, Kỷ Hiểu Lam viết Duyệt Vi thảo đường bút ký; cương thi là một trong rất nhiều loại chuyện lạ.
• Đầu thế kỷ 20: truyền thuyết cản thi ở Tương Tây được nhắc trong văn chương, báo chí; nhà văn Thẩm Tòng Văn có kể về nó trong tản văn về quê hương.
• 1980: Hồng Kim Bảo làm Quỷ đả quỷ (Encounter of the Spooky Kind), trộn võ thuật, hài và chuyện ma, có cảnh cương thi.
• 1985: Cương thi tiên sinh (Mr. Vampire) của đạo diễn Lưu Quán Vỹ ra đời, Lâm Chánh Anh vai đạo sĩ; hình tượng cương thi hiện đại thành khuôn mẫu.
• Cuối thập niên 1980: cơn sốt lan sang Đài Loan, Nhật Bản với phim thiếu nhi, đồ chơi, chương trình truyền hình.
• 2013: Rigor Mortis của Mạch Triệu Huy làm lời tri ân, kể lại cương thi bằng giọng u tối.

Góc nhìn hôm nay: tìm hiểu cương thi bắt đầu từ đâu

Cương thi đáng tìm hiểu vì nó cho thấy một nền văn hoá nghĩ về cái chết ra sao: coi trọng việc được an táng ở quê nhà, sợ một cái chết "chưa xong", tin vào sự cân bằng âm dương. Muốn đi sâu, có thể theo ba hướng:

1. Đọc nguồn gốc: các bản dịch chọn lọc Tử bất ngữ và Duyệt Vi thảo đường bút ký có cả tiếng Việt lẫn tiếng Anh. Đọc để thấy cương thi chỉ là một mảnh nhỏ trong thế giới chuyện lạ rộng lớn đời Thanh.
2. Xem theo trình tự: Quỷ đả quỷ (1980), Cương thi tiên sinh (1985) và các phần tiếp, rồi Rigor Mortis (2013) để thấy hình tượng đổi từ hài sang u buồn.
3. So sánh: đặt cương thi cạnh xác sống phương Tây và ma cà rồng để thấy mỗi nền văn hoá sợ điều gì khác nhau.

Với phụ huynh: phim cương thi Hồng Kông thập niên 1980 nhiều cảnh hài nhưng vẫn có đoạn đáng sợ với trẻ nhỏ; nên xem trước và chọn theo độ tuổi của con.