Bùa vàng, gạo nếp, kiếm gỗ đào: biểu tượng trong phim cương thi

Trong phim cương thi Hồng Kông, bùa vàng dán trán giữ cương thi đứng yên, gạo nếp "hút" thi độc, kiếm gỗ đào và gương bát quái làm cương thi lùi lại, dây mực thợ mộc quây quanh quan tài thành hàng rào. Mỗi món đều có gốc trong tín ngưỡng dân gian Trung Hoa và văn hoá Đạo giáo, nhưng cách chúng "hoạt động" trên màn ảnh phần lớn là sáng tạo của người làm phim để tạo tình huống kịch tính và hài. Bài này giải thích từng biểu tượng như một chi tiết văn hoá, không phải chỉ dẫn làm theo.

Bảng tóm tắt: biểu tượng, gốc văn hoá và vai trò trên phim

Bùa vàng: biểu tượng dễ nhận ra nhất

Phù lục (符籙) là một phần quan trọng của nghi lễ Đạo giáo, đặc biệt với phái Chính Nhất. Trong quan niệm của người tu, phù là một dạng "văn thư" gửi tới thần linh, viết bằng nét chữ đặc biệt, thường bằng chu sa màu đỏ trên giấy vàng. Dân gian dùng bùa để cầu bình an, treo trong nhà, đeo theo người. Đây là thực hành tôn giáo có truyền thống lâu đời, cần được nhìn với sự tôn trọng.

Phim cương thi lấy hình ảnh này và cho nó một chức năng rất "cơ khí": dán bùa lên trán thì cương thi đứng im như bị tắt công tắc, bùa rơi thì cương thi tỉnh dậy. Chi tiết này tạo ra vô số tình huống: gió thổi bay bùa, học trò dán nhầm, bùa bị ướt. Đây là lý do lá bùa vàng phất phơ trước mặt cương thi trở thành hình ảnh đặc trưng nhất của thể loại.

Gạo nếp: từ bếp ăn đến màn ảnh

Gạo, nhất là gạo nếp, có vị trí đặc biệt trong văn hoá lúa nước ở Trung Hoa và cả Việt Nam: là thức ăn quý, là lễ vật, là biểu tượng của sự sống và no đủ. Trong tín ngưỡng dân gian ở nhiều vùng, rắc gạo hay đậu được tin là xua đuổi tà khí, vì chúng mang "dương khí" của sự sống.

Phim đẩy niềm tin này thành hai chức năng. Một là rắc gạo nếp xuống đất để cương thi không bước qua. Hai là đắp gạo nếp lên chỗ bị cương thi cào để rút "thi độc" ra. Cương thi tiên sinh (1985) có trò đùa nổi tiếng: gạo nếp mua về bị người bán pha gạo tẻ, nên phép không ăn thua. Câu chuyện nhỏ này cho thấy phim dùng "luật" để làm hài: khán giả biết luật nên cười khi luật bị phá.

Lưu ý: đây hoàn toàn là chi tiết hư cấu. Ngoài đời, vết thương do bất kỳ con vật hay vật nhọn nào gây ra đều cần được rửa sạch và đi khám, không đắp gạo hay bất cứ thứ gì không được nhân viên y tế hướng dẫn.

Kiếm gỗ đào và vì sao lại là gỗ đào

Gỗ đào được xem là có sức trừ tà trong văn hoá Trung Hoa từ rất sớm. Một truyền thuyết cổ kể về hai vị thần Thần Đồ và Uất Luỹ đứng dưới gốc đào lớn canh giữ cửa ngõ, bắt ma quỷ. Từ đó sinh ra tục treo đào phù, tấm gỗ đào vẽ hình hoặc viết tên hai vị thần, lên cửa nhà dịp năm mới. Về sau đào phù được thay bằng giấy đỏ viết chữ, chính là tiền thân của câu đối Tết.

Vì vậy, khi đạo sĩ trên phim cầm kiếm gỗ đào, khán giả châu Á hiểu ngay đó là "vũ khí nghi lễ" chứ không phải vũ khí chiến đấu. Kiếm gỗ đào trong nghi lễ Đạo giáo là pháp khí dùng khi làm lễ, không phải đồ để đâm chém. Phim cũng hay dùng biến thể kiếm tiền đồng, ghép những đồng xu cổ có lỗ vuông bằng dây đỏ thành hình thanh kiếm.

Gương bát quái

Bát quái là tám quẻ cơ bản của Kinh Dịch, mỗi quẻ ba hào, tượng trưng cho trời, đất, sấm, gió, nước, lửa, núi, đầm. Gương bát quái, một tấm gương nhỏ gắn trong khung khắc tám quẻ, đến nay vẫn được nhiều gia đình ở Trung Quốc, Đài Loan, Hồng Kông, Việt Nam treo trước cửa theo quan niệm phong thuỷ, tin rằng gương phản lại những điều xấu.

Gương trong văn hoá cổ được tin là "soi" ra chân tướng; trong nhiều truyện kể, yêu ma hiện nguyên hình trước gương. Phim cương thi dùng gương để cương thi lùi lại hoặc để soi xem ai đã bị nhập. Điều thú vị: niềm tin "cương thi sợ gương" lại mâu thuẫn với ý "cương thi không nhìn thấy, chỉ tìm người qua hơi thở". Phim ảnh vốn không cần nhất quán, mỗi phim chọn luật hợp với cảnh của mình.

Dây mực thợ mộc: chi tiết ít ai để ý

Mực đấu (墨斗) là dụng cụ của thợ mộc: một hộp đựng mực có cuộn dây, kéo dây căng trên mặt gỗ rồi búng để in một đường thẳng tắp. Đây là dụng cụ có thật, rất cổ, và thợ mộc Việt Nam cũng dùng. Trong tín ngưỡng dân gian, nghề mộc gắn với ông tổ Lỗ Ban, được tin là có nhiều phép thuật, và đường mực thẳng tượng trưng cho sự ngay thẳng, trật tự.

Trong Cương thi tiên sinh, đạo sĩ bắt học trò búng dây mực khắp quan tài để giam cương thi bên trong. Học trò lười, bỏ sót mặt đáy, và rắc rối bắt đầu từ đó. Đây là một trong những cách dùng biểu tượng thông minh nhất của phim: một vật dụng đời thường trở thành "hàng rào phép thuật", và lỗi của nó đến từ sự cẩu thả rất người.

Chuông, nến và những đạo cụ khác

• Chuông đồng: chuông lắc tay là pháp khí trong nghi lễ Đạo giáo, đồng thời là dấu hiệu của người cản thi trong truyền thuyết Tương Tây. Trên phim, chuông dẫn đường đoàn cương thi.
• Nến, nhang và đàn tế: tạo không khí nghi lễ cho các cảnh đấu pháp, như trong Quỷ đả quỷ (1980).
• La bàn phong thuỷ (la kinh): dùng khi xem huyệt mộ, mở đầu nhiều câu chuyện về việc chôn sai chỗ.
• Tiếng gà gáy: báo hiệu trời sáng, dương khí trở lại, cương thi phải về chỗ. Đây là niềm tin chung của nhiều nền văn hoá về sự kết thúc của đêm.

Góc nhìn hôm nay: đọc biểu tượng như đọc văn hoá

Các biểu tượng trong phim cương thi là một cửa sổ nhỏ để nhìn vào văn hoá Đông Á: tục đón năm mới với đào phù, câu đối; phong thuỷ nhà cửa với gương bát quái; nghề mộc với mực đấu; vị trí của gạo trong đời sống. Xem phim rồi tìm hiểu gốc của từng món là cách vui để học văn hoá.

Một vài gợi ý để đi tiếp:

• Ghé các bảo tàng dân tộc học hay bảo tàng mỹ thuật có bộ sưu tập đồ Đạo giáo, đồ phong thuỷ, dụng cụ nghề mộc truyền thống để thấy hiện vật thật.
• Tìm đọc về tục đào phù và lịch sử câu đối Tết; nhiều sách văn hoá Trung Hoa phổ thông có viết.
• Khi đến đền, quán, miếu, quan sát với thái độ tôn trọng; không tự ý chụp ảnh hay đụng vào pháp khí khi chưa được phép.

Điều cần nhớ: trên phim, các món này là "luật chơi" của thế giới hư cấu. Ngoài đời, chúng là đồ vật văn hoá, tín ngưỡng của nhiều người, không phải công cụ để thử nghiệm hay làm theo.