Shaun of the Dead (2004): hài xác sống kiểu Anh của Edgar Wright

Shaun of the Dead (2004) là phim hài xác sống của đạo diễn Edgar Wright, viết kịch bản cùng Simon Pegg, kể về một nhân viên bán hàng ba mươi tuổi ở London quá chìm trong đời thường đến mức không nhận ra xác sống đã tràn ngập khu phố. Phim tự gọi mình là "rom-zom-com", ghép phim tình cảm, xác sống và hài, và là phần đầu của bộ ba Three Flavours Cornetto. Đến nay nó vẫn thường được coi là phim hài xác sống hay nhất từng làm.

Từ một tập phim truyền hình đến màn ảnh rộng

Trước khi làm phim, Wright, Pegg và Nick Frost đã cùng làm loạt hài truyền hình Spaced (1999–2001) trên kênh Channel 4. Một tập của Spaced có đoạn nhân vật của Pegg, sau một đêm thức trắng, tưởng tượng căn hộ của mình đầy xác sống, và theo lời Wright kể trong nhiều phỏng vấn, chính đoạn ấy gieo ý tưởng làm hẳn một phim xác sống.

Cả hai là người hâm mộ George A. Romero. Họ muốn làm một phim vừa cười vừa tôn kính phim xác sống Mỹ, nhưng đặt hoàn toàn vào nước Anh: quán rượu, căn hộ thuê chung, siêu thị góc phố, những bữa ăn ngượng ngập với cha dượng. Phim do Working Title cùng các đối tác sản xuất, ra rạp Anh tháng 4 năm 2004.

Câu chuyện ở mức giới thiệu

Shaun (Simon Pegg) làm ở một cửa hàng đồ điện tử, bị nhân viên trẻ coi thường, sống chung với cậu bạn thân Ed (Nick Frost) lười biếng, và vừa bị bạn gái Liz (Kate Ashfield) chia tay vì anh không bao giờ thay đổi. Mỗi tối đều kết thúc ở quán rượu quen tên The Winchester.

Sáng hôm sau, thành phố đầy xác sống, và Shaun mất khá lâu mới nhận ra. Khi hiểu chuyện, anh lập một kế hoạch đầy tự tin: đón mẹ, đón Liz, rồi kéo cả nhóm về quán Winchester ngồi chờ mọi chuyện qua đi. Kế hoạch hoàn hảo trong đầu Shaun, và tất nhiên không đi theo ý anh. (Tiết lộ nội dung) Cái kết vừa ngọt vừa đắng, với một hình ảnh cuối về Ed mà người xem nhớ mãi.

Vì sao phim buồn cười: đời thường và xác sống giống nhau

Ý tưởng cốt lõi của phim được thể hiện ngay từ những phút đầu. Wright quay cảnh người dân London đi làm buổi sáng: đứng đợi xe buýt, lê bước trong siêu thị, nhìn vô hồn vào màn hình. Họ trông y như xác sống. Khi xác sống thật xuất hiện, sự khác biệt mờ đến mức Shaun không thấy.

Đoạn được nhắc nhiều nhất là chuyến đi mua đồ buổi sáng quay một cảnh dài: Shaun ra cửa hàng góc phố, đi qua những dấu hiệu bất thường mà không hề để ý, rồi quay về, tất cả trong một cú máy liền mạch. Sau đó phim lặp lại đúng hành trình ấy khi thế giới đã thay đổi. Cấu trúc lặp lại này là trò đùa thông minh nhất của phim: đời sống của Shaun lặp đi lặp lại đến mức một đại dịch cũng không làm anh tỉnh ra.

Phim không chế giễu xác sống mà chế giễu sự trì trệ. Câu hỏi thật sự là: Shaun có lớn lên được không? Xác sống chỉ là cú hích để anh buộc phải làm điều mình né tránh cả đời.

Phong cách Edgar Wright

• Dựng nhanh, cắt theo nhịp: những việc nhỏ như kéo khoá, rót bia, mở cửa được quay cận và cắt thật nhanh theo nhịp nhạc, biến sinh hoạt thường ngày thành trò hài hình ảnh.
• Báo trước và đền đáp: những câu thoại ở đầu phim, như kế hoạch Ed kể ra trong quán, ứng nghiệm từng chữ ở nửa sau. Xem lần hai mới thấy hết.
• Âm nhạc gắn với tình huống: một cảnh nổi tiếng trong quán Winchester diễn ra theo đúng nhịp bài "Don't Stop Me Now" của ban nhạc Queen phát ra từ máy hát tự động.
• Hài kiểu Anh: ngượng ngùng, lịch sự quá mức, khiêm tốn tự giễu. Nhân vật xin lỗi nhau giữa lúc nguy hiểm.

Dàn nhân vật

Tên nhân vật người mẹ là Barbara cũng là một lời chào kín đáo tới Night of the Living Dead, nơi nhân vật chính mang tên ấy. Phim rải rất nhiều chi tiết như vậy cho người hâm mộ phim xác sống tự tìm.

Romero xem phim và mời khách mời

Theo nhiều bài báo thời ấy, George A. Romero xem Shaun of the Dead và rất thích. Ông mời Pegg và Wright đóng vai khách mời làm xác sống trong phim tiếp theo của mình, Land of the Dead (2005). Với hai nhà làm phim lớn lên cùng phim Romero, đó là lời khen lớn nhất có thể nhận được.

Phim cũng thành công tại Mỹ, nơi hài Anh thường khó bán. Nó mở đường cho Wright, Pegg và Frost làm tiếp Hot Fuzz (2007) và The World's End (2013), hoàn thành bộ ba Cornetto, gọi theo loại kem xuất hiện trong cả ba phim.

Bộ ba Cornetto: một chủ đề, ba thể loại

Cả ba phim chung một mạch: những người đàn ông Anh không muốn lớn, tình bạn giữa hai nhân vật của Pegg và Frost, và một thị trấn hay khu phố bình thường che giấu điều bất thường.

Những chi tiết nên để ý khi xem lại

Phim của Edgar Wright được làm để xem nhiều lần. Một cảnh nổi tiếng là lúc Shaun và Ed bấm chuyển kênh tivi liên tục: mỗi kênh chỉ hiện một mẩu ngắn, nhưng ghép lại thành một câu bình luận về chính tình huống của họ, trong khi tin tức về dịch bệnh lọt qua mà không ai để ý. Ở một cảnh khác, cả nhóm phải giả làm xác sống để đi qua đám đông, và Shaun "dạy" mọi người cách đi, cách rên, như một buổi tập kịch vụng về.

Những tấm biển, dòng chữ trên áo, tên cửa hàng ở hậu cảnh cũng thường chứa trò đùa nhỏ hoặc báo trước điều sắp xảy ra. Theo nhiều nguồn, khá đông diễn viên quần chúng đóng xác sống là người hâm mộ Spaced đăng ký tham gia, nên đám đông xác sống trong phim cũng là một cộng đồng người yêu phim của nhóm làm phim.

Cuối cùng, hãy để ý cách phim kết thúc chuyện xác sống: không bằng một trận chiến, mà bằng việc xã hội Anh "tiêu hoá" thảm hoạ theo cách rất đời, biến nó thành chương trình truyền hình và việc vặt. Đó là trò đùa cuối, và cũng là lời nhận xét sắc nhất của phim.

Góc nhìn hôm nay: vì sao vẫn nên xem

Hai mươi năm sau, nhiều phim hài xác sống đã ra đời, nhưng ít phim cân được tiếng cười và cảm xúc như Shaun. Bí quyết nằm ở chỗ phim nghiêm túc với nhân vật: chuyện chia tay, chuyện mẹ con, chuyện bạn bè là thật, và tiếng cười mọc lên từ đó. Phim có cảnh bạo lực và một số hình ảnh ghê rợn, kèm ngôn ngữ thô, hợp người lớn và thiếu niên lớn xem cùng gia đình tuỳ nhãn phân loại.

Nếu xem, nên xem hai lần: lần đầu để cười, lần hai để bắt những chi tiết báo trước. Người thích có thể xem tiếp Spaced để thấy nơi ý tưởng bắt đầu, và Dawn of the Dead (1978) để hiểu những lời chào mà Wright gửi gắm.