Dawn of the Dead (1978): xác sống trong trung tâm thương mại của Romero

Dawn of the Dead (1978) là phim thứ hai trong loạt "of the Dead" của George A. Romero, kể về bốn người chạy trốn đại dịch xác sống và trú ẩn trong một trung tâm thương mại lớn ở Pennsylvania. Phim nổi tiếng vì biến nơi mua sắm thành một ẩn dụ: xác sống kéo về trung tâm thương mại theo thói quen, còn người sống cũng dần bị những món đồ trong đó giam giữ. Đây được coi là một trong những phim xác sống có ảnh hưởng nhất mọi thời.

Mười năm sau đêm đầu tiên

Sau Night of the Living Dead (1968), Romero làm nhiều phim khác nhưng chưa quay lại đề tài xác sống. Theo các tài liệu về quá trình sản xuất, ý tưởng đặt câu chuyện trong trung tâm thương mại đến khi ông ghé thăm Monroeville Mall, một trong những trung tâm mua sắm trong nhà lớn ở vùng Pittsburgh lúc đó.

Tiền làm phim đến một phần từ Ý. Đạo diễn Dario Argento giúp gom vốn, đổi lại quyền phát hành ở nhiều thị trường nước ngoài. Argento dựng một bản riêng cho châu Âu, phát hành với tên Zombi, nhịp nhanh hơn và dùng nhiều nhạc của ban nhạc Ý Goblin hơn bản của Romero. Đến nay vẫn tồn tại nhiều bản dựng khác nhau của phim, độ dài chênh lệch đáng kể.

Phim quay ở trung tâm thương mại vào ban đêm, sau giờ đóng cửa, kéo dài qua mùa đông 1977–1978. Đoàn phim phải gỡ và lắp lại đồ trang trí Giáng sinh của các cửa hàng để giữ cảnh liên tục.

Câu chuyện ở mức giới thiệu

Phim mở đầu trong một đài truyền hình hỗn loạn ở Philadelphia, nơi nhân viên cãi nhau về việc có nên tiếp tục phát danh sách trạm cứu hộ đã không còn hoạt động. Francine, nhân viên đài, và bạn trai Stephen, người lái trực thăng đưa tin, quyết định bỏ đi. Họ mang theo hai cảnh sát đặc nhiệm là Peter và Roger.

Bay qua vùng nông thôn, cả nhóm hạ cánh xuống mái một trung tâm thương mại. Bên trong có đủ mọi thứ: đồ ăn, quần áo, đồng hồ, tivi, cả sân trượt băng. Họ dọn chỗ ở, khoá cửa, và trong một thời gian sống như vua giữa thế giới đang sụp. Rồi sự nhàm chán, cãi vã và một nhóm người từ bên ngoài thay đổi tất cả. (Tiết lộ nội dung) Phim kết thúc với một lối thoát mong manh, nhẹ hơn hẳn cái kết u ám mà theo nhiều tài liệu kịch bản ban đầu từng dự tính.

Bốn nhân vật, bốn cách phản ứng

Việc để một người đàn ông da đen là nhân vật vững vàng nhất và một phụ nữ đòi quyền tự quyết giữa nhóm, vào năm 1978, được nhiều nhà phê bình đánh giá cao. Peter có một câu thoại đã thành kinh điển của thể loại, đại ý: khi địa ngục hết chỗ, người chết sẽ đi trên mặt đất.

Trung tâm thương mại: ẩn dụ được nhắc nhiều nhất của phim xác sống

Khi nhóm nhân vật hỏi vì sao xác sống cứ kéo về trung tâm thương mại, câu trả lời trong phim là thói quen: nơi này từng quan trọng với họ khi còn sống. Những xác sống đi lững thững qua đài phun nước, lên thang cuốn, trước các ô cửa kính bày hàng, trong tiếng nhạc nền vui vẻ của trung tâm, là hình ảnh châm biếm mà khán giả nhớ mãi.

Nhưng phim không chỉ chế giễu xác sống. Người sống cũng bị cuốn vào: họ thử áo khoác lông, đếm tiền đã vô giá trị, trang trí căn phòng như một căn hộ sang trọng. Có được mọi thứ rồi, họ vẫn trống rỗng. Romero nhiều lần nói trong các cuộc phỏng vấn rằng ông muốn phim là một lời bình luận về văn hoá tiêu dùng của nước Mỹ lúc ấy.

Ẩn dụ này dễ hiểu đến mức về sau gần như mọi bài viết về "xác sống là tấm gương xã hội" đều nhắc đến Dawn of the Dead. Nó cũng giải thích vì sao trung tâm thương mại thành bối cảnh quen thuộc của thể loại, từ phim đến truyện tranh.

Màu sắc, âm nhạc và giọng hài đen

Khác với Night đen trắng, Dawn là phim màu, sáng, đôi khi rực rỡ như truyện tranh. Lớp hoá trang xác sống ngả xám xanh do Tom Savini phụ trách, đơn giản nhưng hợp với ánh đèn huỳnh quang của trung tâm thương mại. Phim có nhiều cảnh bạo lực và hình ảnh ghê rợn, nhưng chúng được quay với tông màu tươi khiến nhiều khán giả thấy giống hài đen hơn kinh dị thuần.

Âm nhạc là sự pha trộn lạ: nhạc của Goblin cho những đoạn căng thẳng, và nhạc thư viện có sẵn cho những đoạn trong trung tâm thương mại, nghe như nhạc phát ở siêu thị. Sự đối lập ấy làm tăng chất mỉa mai.

Phát hành không có nhãn phân loại

Ở Mỹ, phim có nguy cơ bị gắn nhãn X vì mức độ bạo lực, một nhãn khiến nhiều rạp không chiếu và nhiều báo không nhận quảng cáo. Romero và nhà sản xuất Richard P. Rubinstein chọn phát hành phim mà không qua phân loại, kèm lời khuyến cáo trẻ dưới 17 tuổi không nên xem. Cách làm này rủi ro nhưng thành công: phim có lãi lớn so với kinh phí và mở đường cho các phim độc lập khác.

Những chi tiết người hâm mộ hay săn

Theo nhiều tài liệu về quá trình làm phim, Romero xuất hiện chớp nhoáng trong đoạn mở đầu ở đài truyền hình, và Tom Savini, ngoài việc hoá trang, còn đóng một thành viên nhóm mô tô ở nửa cuối phim. Nhiều vai xác sống quần chúng là người dân địa phương và bạn bè của đoàn phim, được mời đến vào ban đêm.

Một chi tiết khác: các nhân vật dần trang trí căn phòng trên tầng kỹ thuật của trung tâm thương mại như một căn hộ, có bàn ăn, ghế sofa, thậm chí bày biện theo kiểu gia đình trung lưu. Càng về sau, căn phòng càng đầy đủ thì cuộc sống của họ càng trống. Romero không cần một câu thoại nào để nói điều ấy, chỉ cần để máy quay lướt qua căn phòng.

Cách đặt nhịp cũng đáng học: phim dài, có những đoạn gần như không có gì xảy ra, chỉ là sinh hoạt thường ngày. Chính những đoạn chậm ấy làm cú chuyển ở cuối phim mạnh hơn.

Di sản và cách xem hôm nay

Năm 1985, Romero làm phần ba Day of the Dead, nơi xuất hiện nhân vật xác sống Bub nổi tiếng, chuyện ấy kể ở một bài khác. Năm 2004, Zack Snyder làm lại Dawn of the Dead với kịch bản của James Gunn, giữ trung tâm thương mại nhưng đổi gần như mọi thứ còn lại.

Monroeville Mall vẫn hoạt động và là nơi người hâm mộ tìm đến chụp ảnh. Khi xem phim, hãy để ý cách Romero dùng những chi tiết nhỏ: ma-nơ-canh, nhạc nền trung tâm, đồng hồ trưng bày. Phim có nhiều cảnh bạo lực rõ, chỉ hợp người lớn. Ai muốn hiểu sâu có thể đọc các chương về Romero trong The Zombie Film của Alain Silver và James Ursini.