Phim xác sống phương Tây ra đời năm 1932 với White Zombie, khi "zombie" còn là người sống bị bỏ bùa làm nô lệ trên đồn điền vùng Caribe. Từ cuối thập niên 1960, thể loại chuyển hẳn sang hình mẫu xác chết đói khát lan thành dịch, rồi lần lượt đi qua thời phim hạng B, thời kỳ trầm lắng thập niên 1990, cơn sốt sau năm 2002 và thời truyền hình, nền tảng phát trực tuyến. Mỗi thập niên, con xác sống trên màn ảnh đổi hình dạng theo nỗi lo của khán giả lúc ấy.
Thập niên 1930–1940: xác sống của đồn điền và bùa chú
Chữ "zombie" vào tiếng Anh đại chúng nhờ cuốn du ký The Magic Island (1929) của William Seabrook kể về Haiti. Chỉ ba năm sau, anh em Victor và Edward Halperin làm White Zombie (1932), Bela Lugosi đóng vai kẻ chủ đồn điền điều khiển những người lao động mất hồn. Xác sống lúc này không ăn thịt ai, không lây cho ai. Chúng là nạn nhân, và cái đáng sợ là bị tước mất ý chí.
Thập niên 1940, hãng nhỏ Monogram làm King of the Zombies (1941), pha kinh dị với hài. Hãng RKO thì có I Walked with a Zombie (1943) của nhà sản xuất Val Lewton và đạo diễn Jacques Tourneur, một phim đen trắng đầy bóng tối, gợi nhiều hơn tả. Hai hướng ấy, hài rẻ tiền và kinh dị không khí, sẽ còn chạy song song suốt lịch sử thể loại.
Điểm chung của giai đoạn này: bối cảnh gần như luôn là một hòn đảo xa, người da trắng đến từ thành phố bị cuốn vào thứ "ma thuật" mà phim không thật sự hiểu. Giới nghiên cứu sau này, như Roger Luckhurst trong Zombies: A Cultural History (2015), chỉ ra cách phim thời đó nhìn văn hoá Haiti bằng con mắt ngoại lai và đầy định kiến.
Thập niên 1950–1960: người ngoài hành tinh, nước Anh và bước ngoặt 1968
Thời của phim khoa học viễn tưởng, xác sống được gắn với vũ trụ. Invisible Invaders (1959) và Plan 9 from Outer Space (ra mắt rộng năm 1959, đạo diễn Ed Wood) đều có người ngoài hành tinh dựng xác chết dậy. Bùa chú nhường chỗ cho tia sáng lạ và đĩa bay.
Ở Anh, hãng Hammer làm The Plague of the Zombies (1966, đạo diễn John Gilling), đặt câu chuyện ở một làng mỏ vùng Cornwall: một ông chủ dùng nghi lễ biến dân làng thành nhân công không công. Phim vẫn mang mô típ nô lệ cũ nhưng hình ảnh xác chết đứng dậy từ mộ đã báo trước điều sắp đến.
Năm 1968, Night of the Living Dead của George A. Romero đổi luật chơi: xác sống thành một đám đông không chủ, đói khát và lan ra như dịch bệnh. Câu chuyện của bộ phim này đã được viết kỹ ở nơi khác; ở đây chỉ cần nhớ nó là ranh giới chia đôi lịch sử thể loại.
Thập niên 1970–1980: thời hoàng kim và những cách làm khác nhau
Sau Romero, xác sống thành hiện tượng của dòng phim độc lập. Đạo diễn Bob Clark làm Children Shouldn't Play with Dead Things (1972) với một đoàn kịch trẻ chơi đùa trên đảo nghĩa địa. Năm 1978, Romero quay lại với Dawn of the Dead, đặt những người sống sót vào một trung tâm thương mại và biến phim kinh dị thành lời châm biếm lối sống tiêu dùng.
Năm 1985 là một năm đặc biệt hiếm thấy: Day of the Dead của Romero ra rạp mùa hè, vài tuần sau là The Return of the Living Dead của Dan O'Bannon, và cũng năm ấy Re-Animator của Stuart Gordon chuyển thể truyện Lovecraft. Ba phim, ba giọng điệu: u ám, hài punk, và kinh dị khoa học. Năm 1986, Night of the Creeps của Fred Dekker pha thêm phim học đường.
Ngoài rạp, video ca nhạc Thriller (1983) của Michael Jackson, do John Landis đạo diễn, đưa xác sống vào phòng khách của hàng triệu gia đình và vào cả sàn nhảy.
Thập niên 1990: khoảng lặng và hạt giống từ màn hình nhỏ
Những năm 1990, phim xác sống lớn gần như vắng bóng ở Hollywood. Đáng nhớ nhất là bản làm lại Night of the Living Dead (1990) do Tom Savini, người từng lo hoá trang cho Romero, đạo diễn; bản này cho nhân vật Barbara mạnh mẽ hơn hẳn bản gốc. Phần lớn phim còn lại đi thẳng ra băng video.
Hạt giống cho cơn sốt tiếp theo lại nằm ở chỗ khác. Năm 1996, hãng Capcom của Nhật phát hành Biohazard, ở phương Tây mang tên Resident Evil, bản gốc trên máy chơi điện tử. Hình ảnh hành lang biệt thự, tập đoàn dược phẩm và virus nhân tạo sẽ được điện ảnh mượn lại vài năm sau.
Thập niên 2000: hồi sinh, chạy nhanh và cười nhiều
Năm 2002 có hai cột mốc gần nhau: Resident Evil bản điện ảnh của Paul W. S. Anderson và 28 Days Later của Danny Boyle bên Anh. Thể loại trở lại phòng chiếu lớn. Năm 2004 tiếp tục với bản làm lại Dawn of the Dead của Zack Snyder và Shaun of the Dead của Edgar Wright, một phim nghiêm, một phim hài.
Romero quay lại với bộ ba muộn: Land of the Dead (2005), Diary of the Dead (2007) và Survival of the Dead (2009). Cùng năm 2009, Zombieland của Ruben Fleischer cho thấy xác sống đã đủ quen thuộc để làm nền cho một phim hài phiêu lưu đông khán giả.
Từ 2010 đến nay: truyền hình, phát trực tuyến và những cách kể mới
Năm 2010, loạt phim truyền hình The Walking Dead ra mắt và kéo dài hơn một thập kỷ, kéo theo các phim truyền hình xác sống khác như iZombie, Z Nation, Santa Clarita Diet. Màn ảnh rộng có World War Z (2013) với quy mô bom tấn, nhưng đồng thời cũng có những phim nhỏ đổi góc nhìn: Warm Bodies (2013) kể từ phía một xác sống biết yêu, The Girl with All the Gifts (2016) đặt câu hỏi ai mới là tương lai.
George A. Romero mất ngày 16/7/2017. Hai năm sau, The Dead Don't Die (2019) của Jim Jarmusch mở màn Liên hoan phim Cannes, như một lời chào vừa tôn kính vừa giễu nhại. Nền tảng phát trực tuyến mở thêm đất: Netflix có Army of the Dead (2021) của Snyder. Năm 2023, HBO chuyển thể The Last of Us, và năm 2025 Danny Boyle trở lại với 28 Years Later.
Bảng tóm tắt các thời kỳ
| Thời kỳ | Phim tiêu biểu | Xác sống là gì | Nỗi sợ phía sau |
|---|---|---|---|
| 1930–1940 | White Zombie (1932), I Walked with a Zombie (1943) | Người sống bị bỏ bùa, làm nô lệ | Mất ý chí, bị kẻ khác điều khiển |
| 1950–1960 | Plan 9 from Outer Space (1959), The Plague of the Zombies (1966) | Xác chết bị thế lực lạ dựng dậy | Kẻ xâm nhập từ bên ngoài |
| 1968–1989 | Dawn of the Dead (1978), The Return of the Living Dead (1985) | Đám đông đói khát, lây lan | Xã hội tự sụp từ bên trong, tiêu dùng |
| 1990–2001 | Bản làm lại Night of the Living Dead (1990) | Thể loại trầm lắng, sống nhờ băng video | — |
| 2002–2009 | Resident Evil (2002), Shaun of the Dead (2004), Zombieland (2009) | Người nhiễm virus, thường nhanh và dữ | Dịch bệnh, phòng thí nghiệm, tập đoàn |
| 2010 đến nay | Warm Bodies (2013), Army of the Dead (2021) | Đa dạng: có trí khôn, biết yêu, có thể chữa | Cô đơn, gia đình, ranh giới người và không phải người |
Xem theo thứ tự nào nếu muốn hiểu thể loại
Người mới không cần xem hết. Một lộ trình gọn: bắt đầu bằng White Zombie và I Walked with a Zombie để thấy xác sống thời bùa chú, cả hai đều ngắn, khoảng hơn một giờ. Tiếp theo là Dawn of the Dead 1978 để hiểu vì sao xác sống thành công cụ châm biếm. The Return of the Living Dead cho thấy thể loại tự cười mình sớm đến mức nào. Sau đó nhảy sang Shaun of the Dead và Zombieland, rồi kết bằng một phim đổi góc nhìn như Warm Bodies.
Lưu ý cho gia đình: phần lớn phim xác sống có cảnh bạo lực và hình ảnh ghê rợn, nhiều phim chỉ hợp người lớn. Khi phim chiếu ở Việt Nam, xem nhãn phân loại trên poster trước khi đưa trẻ đi cùng. Hai phim thập niên 1930–1940 đen trắng, ít hình ảnh nặng, là cửa vào nhẹ nhàng nhất.
Ai thích đọc thêm có thể tìm cuốn Zombies: A Cultural History của Roger Luckhurst và The Zombie Film của Alain Silver và James Ursini, hai đầu sách hay được giới phê bình dẫn khi bàn về lịch sử thể loại.
Câu hỏi thường gặp
Phim xác sống đầu tiên là phim nào?
Phim dài về xác sống đầu tiên thường được công nhận là White Zombie (1932) của Victor Halperin, Bela Lugosi đóng chính. Xác sống trong phim là người bị bỏ bùa làm nô lệ ở Haiti, chưa phải xác chết ăn thịt người như sau này.
Vì sao năm 1968 được coi là bước ngoặt của phim xác sống?
Vì Night of the Living Dead của George A. Romero ra đời năm đó và đổi hẳn hình mẫu: xác sống không còn có chủ điều khiển mà thành đám đông lây lan như dịch. Gần như mọi phim xác sống về sau đều đi từ hình mẫu này.
Thập niên 1990 có phim xác sống nào đáng xem?
Ở Hollywood, đáng nhớ nhất là bản làm lại Night of the Living Dead năm 1990 do Tom Savini đạo diễn. Đây là giai đoạn trầm lắng; thể loại chỉ thật sự sôi lại từ năm 2002.
Phim xác sống Âu Mỹ nào hợp cho người mới xem?
Người mới có thể bắt đầu với Shaun of the Dead (2004) hoặc Zombieland (2009) vì vừa hài vừa dễ theo dõi. Ai thích phim cổ thì White Zombie (1932) ngắn, đen trắng và ít hình ảnh nặng.
George Romero mất năm nào?
George A. Romero mất ngày 16 tháng 7 năm 2017. Phim cuối cùng ông đạo diễn trong dòng "of the Dead" là Survival of the Dead (2009).
