Les Revenants: khi người chết trở về mà không hề là quái vật

Les Revenants (tên tiếng Anh The Returned) là loạt phim truyền hình Pháp của kênh Canal+, mùa một lên sóng cuối năm 2012, kể về một thị trấn vùng núi nơi những người đã chết nhiều năm bỗng trở về nhà, nguyên vẹn, không già đi, không nhớ mình đã chết. Họ không cắn ai, không lây bệnh: họ chỉ muốn sống tiếp. Phim thắng giải Emmy Quốc tế cho phim truyền hình chính kịch năm 2013 và được coi là một trong những tác phẩm làm mới ý niệm "người chết sống dậy" sâu sắc nhất.

Hai tác phẩm cùng tên: phim 2004 và loạt phim 2012

Trước loạt phim truyền hình, đạo diễn Robin Campillo đã làm phim điện ảnh Les Revenants năm 2004. Trong phim ấy, hàng nghìn người chết khắp nước Pháp đồng loạt trở về, và chính quyền phải tìm cách đưa họ vào lại xã hội: nhà ở, việc làm, giấy tờ. Những người trở về hiền lành nhưng lạ lùng, chậm chạp, như thể một phần của họ vẫn ở nơi khác.

Loạt phim năm 2012 do Fabrice Gobert phát triển lấy cảm hứng từ phim của Campillo nhưng đổi gần như toàn bộ: thu nhỏ về một thị trấn, tập trung vào vài gia đình, và thêm vào một bí ẩn lớn chạy suốt các tập. Phần lớn khán giả quốc tế biết đến tên Les Revenants qua loạt phim này.

Câu chuyện ở mức giới thiệu

Một thị trấn nhỏ nép dưới chân núi, bên một hồ chứa nước và con đập lớn. Một buổi tối, Camille, cô bé tuổi mới lớn đã chết trong một tai nạn xe buýt vài năm trước, bước vào bếp nhà mình, mở tủ lạnh và hỏi mẹ có gì ăn không. Cô không biết đã có bao nhiêu thời gian trôi qua, không hiểu vì sao người mẹ đứng như hoá đá, và vì sao cô em sinh đôi Léna giờ đã lớn hơn mình.

Camille không phải người duy nhất trở về. Simon, chàng trai chết đúng ngày cưới mười năm trước, đi tìm vị hôn thê nay đã có cuộc sống mới. Một cậu bé im lặng bám theo một nữ y tá cô đơn. Một người phụ nữ lớn tuổi, một người đàn ông có quá khứ đen tối. Mỗi người trở về là một vết thương cũ của thị trấn bị mở ra.

Cùng lúc, những điều lạ xảy ra: điện chập chờn, mực nước hồ hạ thấp để lộ những thứ chìm dưới đáy, động vật hành xử bất thường. Phim dần cho thấy chuyện trở về không đơn giản là phép màu.

Không phải quái vật: một kiểu "xác sống" khác hẳn

Nhiều người không xếp Les Revenants vào phim xác sống. Nhưng phim chạm đúng vào gốc rễ của nỗi sợ người chết sống dậy: chúng ta không biết đối xử thế nào với người đã khuất. Với gia đình Camille, đứa con mất đi đã được chôn cất, đã được khóc thương, và cuộc sống đã chậm chạp tiếp diễn. Sự trở về của cô làm sụp đổ tất cả những gì họ đã gắng gượng xây lại.

Không khí: núi, nước và âm nhạc của Mogwai

Phim quay ở vùng núi miền đông nước Pháp, quanh Annecy thuộc tỉnh Haute-Savoie. Hồ nước phẳng lặng, con đập bê tông khổng lồ, những con phố vắng giữa thung lũng tạo nên cảm giác một thế giới khép kín, đẹp và ngột ngạt. Máy quay chậm, ánh sáng lạnh, nhiều cảnh đêm.

Âm nhạc do ban nhạc rock Scotland Mogwai sáng tác, dàn trải, buồn, ít lời. Nhạc phim được phát hành thành album riêng và được giới phê bình âm nhạc khen ngợi. Ai đã xem phim thường nhớ cảm giác nhạc của Mogwai trước khi nhớ tình tiết.

Phim gần như không có cảnh giật mình. Nỗi sợ đến từ những khoảnh khắc tĩnh: một người đứng ở cuối con đường, một đứa trẻ nhìn qua cửa sổ, một căn phòng được giữ nguyên như ngày người chết rời đi.

Cấu trúc bí ẩn: mỗi tập một người trở về

Mùa một được xây dựng khéo: mỗi tập thường mang tên và tập trung vào một nhân vật, mở đầu bằng hồi tưởng về cái chết hoặc quá khứ của người đó, rồi theo họ trong hiện tại. Cách kể này giúp khán giả hiểu từng người trở về như một con người riêng, có lịch sử, có những mối quan hệ bỏ dở, thay vì một đám đông vô danh.

Song song, bí ẩn lớn chạy ngầm qua các tập: vì sao họ trở về, vì sao lúc này, mối liên hệ giữa họ với hồ nước và con đập là gì, và tại sao có những người trở về lại không giống những người khác. Nhiều nhà phê bình so sánh không khí của phim với Twin Peaks: một thị trấn nhỏ đẹp như tranh nhưng chất chứa những bí mật, nơi cái lạ len vào đời thường.

Điều thú vị là phim không vội trả lời. Người xem thích lời giải rõ ràng có thể thấy bực; người xem thích không khí sẽ thấy chính những câu hỏi bỏ ngỏ làm phim sống lâu trong đầu.

Giải thưởng, mùa hai và bản làm lại

• Giải thưởng: mùa một thắng giải Emmy Quốc tế cho phim truyền hình chính kịch năm 2013, rồi giải Peabody năm 2014.
• Mùa hai: lên sóng năm 2015, đào sâu nguồn gốc của hiện tượng và mở rộng thế giới, nhưng chia khán giả vì nhịp chậm và nhiều câu hỏi vẫn bỏ ngỏ.
• Bản Mỹ: kênh A&E làm The Returned năm 2015, dừng sau một mùa.
• Đừng nhầm với: Resurrection (2014) của kênh ABC, chuyển thể tiểu thuyết The Returned của Jason Mott, một tác phẩm khác có ý tưởng tương tự.

Vì sao phim có sức nặng: nỗi buồn đặt trong khung kinh dị

Thể loại kinh dị thường dùng nỗi sợ để giải trí. Les Revenants dùng khung kinh dị để nói về tang thương. Mỗi gia đình là một cách đối diện với mất mát: có người không chấp nhận, có người đã bước tiếp và thấy tội lỗi, có người chưa bao giờ ngừng chờ đợi. Khi người chết trở về, những cảm xúc bị chôn chặt ấy buộc phải nổi lên.

Câu hỏi phim gửi lại người xem cũng đơn giản và khó: nếu người mình mất có thể quay về, mình có thật sự muốn điều đó không? Không có câu trả lời đúng, và phim không cố đưa ra một câu trả lời.

Góc nhìn hôm nay: xem thế nào

Nên xem bản tiếng Pháp có phụ đề, mỗi tập một lần, không vội. Mùa một tám tập có thể đứng độc lập như một tác phẩm trọn vẹn dù cuối mùa còn treo nhiều câu hỏi. Phim có một số cảnh bạo lực và đề tài nặng về cái chết, mất mát, hợp người lớn. Ai đang trong giai đoạn đau buồn vì mất người thân có thể thấy một số tập chạm sâu vào cảm xúc; hãy xem khi thấy sẵn sàng.

Ai thích có thể xem thêm phim Les Revenants năm 2004 của Robin Campillo để so sánh hai cách kể, và In the Flesh của Anh, cũng kể về người chết trở về giữa một cộng đồng nhỏ.