[REC] (2007): xác sống trong toà chung cư Barcelona và phim băng tìm thấy

[REC] (2007) là phim kinh dị Tây Ban Nha của hai đạo diễn Jaume Balagueró và Paco Plaza, quay hoàn toàn qua ống kính máy quay của một đoàn truyền hình bị nhốt trong toà chung cư ở Barcelona khi cư dân lần lượt nhiễm một căn bệnh lạ. Phim ngắn, khoảng 78 phút, gần như diễn ra trong thời gian thực, và được coi là một trong những phim dạng "băng tìm thấy" (found footage) hay nhất. Nó sinh ra ba phần tiếp theo và một bản làm lại ở Mỹ.

Ý tưởng: một chương trình truyền hình đêm khuya

Ángela Vidal, do Manuela Velasco đóng, là phóng viên trẻ dẫn chương trình truyền hình Mientras usted duerme (Trong lúc bạn ngủ), chuyên theo chân những người làm việc ca đêm. Đêm nay, cô và người quay phim Pablo theo một đội lính cứu hoả. Mọi thứ nhàm chán cho đến khi có cuộc gọi: một bà cụ trong toà chung cư cũ kêu la, hàng xóm lo lắng.

Đội cứu hoả và hai cảnh sát vào toà nhà. Bà cụ trong căn hộ không còn là chính mình. Rồi cửa toà nhà bị chính quyền niêm phong từ bên ngoài, không ai được ra, không ai giải thích. Ángela kiên quyết bảo Pablo tiếp tục quay: nếu có chuyện gì, mọi người phải được thấy.

Đó là toàn bộ tiền đề. Phần còn lại là những gì máy quay ghi được trong một đêm.

Vì sao kiểu quay "băng tìm thấy" hợp đến thế

Dạng phim giả làm đoạn băng ghi hình có thật đã nổi tiếng từ The Blair Witch Project (1999). Cái khó của nó là trả lời câu hỏi: vì sao người quay không vứt máy mà chạy? [REC] có câu trả lời thuyết phục nhất: quay phim là nghề của họ. Ángela và Pablo là người làm truyền hình, máy quay là công cụ làm việc và cũng là cách họ giữ bình tĩnh.

Ống kính cũng giới hạn những gì khán giả thấy. Đèn trên máy quay chỉ soi được một khoảng nhỏ; ngoài khoảng đó là bóng tối. Khi máy rung, khi Pablo chạy, khi đèn chập chờn, khán giả mất định hướng cùng nhân vật. Phim không cần nhạc nền: âm thanh của toà nhà, tiếng bước chân trên cầu thang, tiếng ai đó gọi nhau là đủ.

Theo các bài phỏng vấn đạo diễn đăng trên báo chí khi phim ra mắt, nhiều diễn viên không được đọc toàn bộ kịch bản trước. Họ chỉ biết cảnh của mình, và một số tình huống bất ngờ được giữ kín để phản ứng trên phim là thật. Cách làm này giải thích vì sao sự hoảng loạn trong phim có cảm giác khác hẳn diễn xuất thông thường.

Toà chung cư như một nhân vật

Bối cảnh là một toà nhà cổ ở Barcelona với cầu thang xoắn ở giữa, giếng trời nhìn thẳng xuống tầng trệt, các căn hộ chật hẹp. Kiến trúc ấy biến thành cái bẫy: ai đứng ở tầng nào cũng có thể bị nhìn thấy từ tầng khác, nhưng không ai thoát ra được.

Cư dân là một lát cắt của thành phố: một gia đình nhập cư, một cặp vợ chồng già, một người mẹ với cô con gái nhỏ đang ốm, một sinh viên, một người đàn ông khó tính. Họ cãi nhau, nghi ngờ nhau, đổ lỗi cho nhau. Phim cho thấy nỗi sợ trong không gian kín làm con người lộ ra những phần xấu nhất và tốt nhất.

Càng lên cao, câu chuyện càng tối. Tầng trên cùng, căn hộ áp mái không ai biết chủ, là nơi những bí mật cuối cùng chờ đợi.

Người nhiễm hay bị nhập? Lời giải của loạt phim

Những người nhiễm bệnh trong [REC] giống xác sống hiện đại: hung dữ, lây lan nhanh, mất nhân tính. Nhưng phim không dừng ở lời giải virus. (Tiết lộ nội dung) Những phút cuối, trong căn hộ áp mái tối om chỉ soi bằng chế độ quay đêm của máy, phim hé lộ căn bệnh có liên quan đến một câu chuyện tôn giáo và một ca bị cho là quỷ nhập trong quá khứ. Sự pha trộn giữa khoa học và tâm linh này là dấu ấn riêng của loạt phim, được các phần sau khai thác tiếp.

Đây là điểm khác biệt lớn với phim xác sống Mỹ. Thay vì phòng thí nghiệm hay tập đoàn, nguồn gốc nằm ở vùng tối của niềm tin, một mảnh đất quen thuộc của phim kinh dị Tây Ban Nha.

Ángela Vidal: một nữ chính khác thường

Ángela không phải nữ anh hùng hành động. Ở đầu phim, cô là một phóng viên trẻ hơi ngây thơ, háo hức, mong có một đêm làm việc thú vị hơn. Cô hỏi những câu ngớ ngẩn, đùa với lính cứu hoả, than chán vì không có vụ cháy nào. Chính vì vậy, sự chuyển biến của cô khi tình hình xấu đi thuyết phục: từ háo hức sang quyết tâm làm nghề, rồi sang hoảng loạn thuần tuý.

Manuela Velasco vốn là người dẫn chương trình truyền hình ngoài đời trước khi đóng phim, nên những đoạn cô nói trước ống kính ở đầu phim mang đúng giọng điệu của một phóng viên thật. Người cầm máy "Pablo" trong phim hầu như không xuất hiện; theo các tài liệu về phim, vai trò này gắn với chính người quay phim của đoàn, khiến mọi chuyển động máy đều mang cảm giác tự nhiên của một người thật đang chạy, đang sợ.

Mối quan hệ giữa Ángela và Pablo, người nói và người ghi, là trục cảm xúc của phim. Khán giả nghe Pablo nhiều hơn thấy anh, nhưng cuối cùng lại thấy gắn bó với anh như với một nhân vật trọn vẹn.

Giải thưởng và đón nhận

Phim gây tiếng vang ở Liên hoan phim Sitges năm 2007, liên hoan phim giả tưởng nổi tiếng nhất châu Âu, nơi Manuela Velasco nhận giải nữ diễn viên chính. Tại giải Goya lần thứ 22 (2008), giải thưởng điện ảnh quốc gia của Tây Ban Nha, phim nhận giải dựng phim và Velasco nhận giải nữ diễn viên mới xuất sắc.

Thành công ấy góp phần đưa phim kinh dị Tây Ban Nha lên bản đồ thế giới cùng với các tác phẩm khác cùng thời. Hai đạo diễn vốn đã có tiếng: Balagueró với Los sin nombre (1999), Plaza với El segundo nombre (2002).

Loạt phim và bản làm lại

Hai phần đầu thường được đánh giá cao nhất. Phần ba và bốn chia khán giả, phần ba vì đổi giọng điệu quá xa, phần bốn vì chuyển sang hành động.

Góc nhìn hôm nay: xem thế nào

[REC] đáng xem với ai muốn hiểu vì sao một phim nhỏ, ít bối cảnh, không ngôi sao vẫn có thể đáng sợ hơn nhiều bom tấn. Nên xem bản gốc tiếng Tây Ban Nha có phụ đề thay vì bản làm lại. Tắt đèn, để âm lượng vừa đủ, và chuẩn bị tinh thần cho cảm giác rung lắc của máy quay; ai dễ say khi xem phim quay cầm tay nên ngồi xa màn hình.

Phim có cảnh bạo lực, hình ảnh ghê rợn và nhiều cú giật mình, chỉ dành cho người lớn. Sau khi xem, có thể tìm đọc các bài phỏng vấn của Balagueró và Plaza về cách quay để thấy bao nhiêu thứ tưởng ngẫu nhiên trong phim thực ra được tính toán kỹ.