Pocong là hồn ma quấn trong vải liệm trắng của văn hoá dân gian Indonesia, đặc biệt ở đảo Java; người ta kể nó nhảy từng bước vì các nút buộc ở chân chưa được tháo. Rolang (ro-langs) là "xác chết đứng dậy" trong truyện kể dân gian Tây Tạng, cứng đờ không gập người được, nên nhà cổ ở Tây Tạng có cửa thấp, được kể là để rolang không vào được. Cùng với cương thi Trung Hoa, đây là hai ví dụ cho thấy hình ảnh "xác chết cứng đờ biết di chuyển" xuất hiện độc lập ở nhiều nơi tại châu Á, mỗi nơi gắn với tập tục tang lễ riêng.
Pocong: hồn ma trong vải liệm
Gốc từ tập tục an táng
Tên gọi pocong gắn liền với hình ảnh thi thể được bó trong vải liệm. Trong tang lễ Hồi giáo, đạo chiếm đa số ở Indonesia, thi thể được quấn bằng vải trắng (kain kafan) và buộc ở đầu, ở cổ và dưới chân trước khi hạ huyệt. Theo phong tục, các nút buộc ấy được tháo ra khi thi thể đã nằm trong mộ.
Truyện kể dân gian nói rằng nếu các nút buộc không được tháo, hồn người chết không yên và trở về dưới dạng pocong để nhắc người sống. Vì hai chân vẫn bị buộc, pocong không bước được mà phải nhảy; có chuyện còn kể nó lướt hay bay. Gương mặt pocong trong truyện thường được tả trắng bệch hoặc tối sẫm, lộ ra ở phần vải hở trên đầu.
Điểm đáng chú ý là pocong không phải "quái vật" theo nghĩa phương Tây. Trong nhiều câu chuyện, nó là lời nhắc về bổn phận của người sống: làm tang lễ cho chu đáo, đúng nghi thức. Đây là cách văn hoá dân gian gìn giữ tập tục, chứ không phải giáo lý của đạo Hồi; khi nói về pocong, cần tách bạch tín ngưỡng dân gian với tôn giáo.
Vùng lan toả và tên gọi khác
Pocong có gốc ở miền trung và đông Java, rồi phổ biến khắp Indonesia và trong cộng đồng người Java ở nước ngoài. Ở Malaysia, hình tượng tương tự được gọi là hantu bungkus ("ma bọc"). Mỗi vùng lại có biến thể riêng với những chi tiết địa phương.
Pocong trên màn ảnh Indonesia
Từ giữa thập niên 2000, pocong trở thành nhân vật quen thuộc của điện ảnh kinh dị Indonesia. Phim Pocong (2006) của đạo diễn Rudi Soedjarwo cùng các phần tiếp theo mở đầu một làn sóng; sau đó là hàng loạt phim kinh dị pha hài lấy pocong làm nhân vật, đến mức pocong được xem là "ngôi sao" của dòng phim ma Indonesia cùng với kuntilanak. Giống phim cương thi Hồng Kông thập niên 1980, nhiều phim pocong pha tiếng cười vào nỗi sợ.
Năm 2020, báo chí quốc tế đưa tin ở một làng thuộc Java, người dân đã mặc trang phục pocong đi tuần đêm để nhắc mọi người ở nhà trong đại dịch COVID-19. Câu chuyện cho thấy pocong đã thành một biểu tượng văn hoá ai cũng hiểu, đủ để dùng trong truyền thông cộng đồng.
Rolang: xác chết đứng dậy ở Tây Tạng
Tên gọi và đặc điểm
Trong tiếng Tạng, ro nghĩa là xác chết, langs là dạng quá khứ của động từ "đứng dậy"; ro-langs nghĩa là "xác đã đứng dậy". Theo các truyện kể, rolang không nói được, không gập khớp được, toàn thân cứng đờ — một điểm giống cương thi đến lạ lùng dù hai truyền thống hình thành riêng biệt.
Nguồn khảo cứu quan trọng về rolang là bài viết của nhà Tạng học Turrell V. Wylie năm 1964, tập hợp các truyện kể và phân loại chúng. Theo đó, truyện kể chia rolang đại thể thành hai kiểu: một kiểu gắn với những nghi lễ bí truyền trong truyện, kiểu kia do tà linh nhập vào xác. Các truyện cũng mô tả những dạng rolang khác nhau tuỳ theo "điểm yếu" của chúng.
Chuyện cánh cửa thấp
Chi tiết hay được nhắc nhất về rolang là kiến trúc: nhiều ngôi nhà cổ ở Tây Tạng có khung cửa rất thấp, và người ta kể rằng vì rolang không cúi được, nó sẽ đập vào khung cửa và không thể vào nhà. Đây là cách giải thích dân gian; về mặt kiến trúc, cửa thấp ở vùng cao nguyên lạnh giá còn có lý do thực tế như giữ ấm và tiết kiệm gỗ. Hai cách giải thích không loại trừ nhau: một chi tiết thực dụng được truyện kể khoác thêm ý nghĩa.
Rolang và người phương Tây
Rolang được người phương Tây biết đến nhiều qua các ghi chép của những người du hành đến Tây Tạng đầu thế kỷ 20. Nhà thám hiểm người Pháp Alexandra David-Néel, trong cuốn sách nổi tiếng về các bí ẩn của Tây Tạng xuất bản cuối thập niên 1920, có kể lại câu chuyện về một nghi lễ rolang mà bà nghe được. Đó là lời kể lại, không phải quan sát được kiểm chứng, và nên được đọc như một tư liệu văn hoá.
Cần lưu ý: Phật giáo Tây Tạng là một truyền thống tôn giáo sâu sắc. Truyện kể về rolang thuộc tầng văn hoá dân gian, không đại diện cho giáo lý Phật giáo.
Ba "xác chết cứng đờ" của châu Á: so sánh
| Tiêu chí | Cương thi (Trung Hoa) | Pocong (Indonesia) | Rolang (Tây Tạng) |
|---|---|---|---|
| Hình dạng | Xác cứng đờ, trên phim mặc quan phục | Xác quấn vải liệm trắng | Xác cứng đờ, không gập khớp |
| Cách di chuyển | Nhảy (trên phim) | Nhảy vì chân bị buộc, có chuyện kể lướt | Đi thẳng đờ, không cúi được |
| Nguyên nhân trong truyện | Phách còn lại, chôn sai chỗ, chết oan | Nút vải liệm chưa được tháo | Nghi lễ bí truyền hoặc tà linh nhập |
| Gắn với tập tục | Phong thuỷ mộ phần, đưa người chết về quê | Tang lễ Hồi giáo, quấn vải liệm | Tang lễ và nghi lễ cõi chết của Tây Tạng |
| Cách đối phó trong truyện | Đạo sĩ, bùa, gạo nếp, gỗ đào | Tháo nút buộc, làm lễ cho chu đáo | Cửa thấp, nghi lễ của người tu |
| Trên màn ảnh | Phim Hồng Kông từ thập niên 1980 | Phim Indonesia từ giữa thập niên 2000 | Rất ít, chủ yếu trong sách |
Vì sao nhiều nơi cùng tưởng tượng xác chết cứng đờ
Ba truyền thống không vay mượn nhau trực tiếp, nhưng cùng hình dung xác chết biết di chuyển là cứng đờ. Có vài lý do để hiểu điều này:
- Quan sát thực tế: sau khi chết, cơ thể trải qua giai đoạn cứng xác (tiếng Latin là rigor mortis). Người xưa thấy thi thể cứng lại thì tưởng tượng nếu nó cử động, nó sẽ cử động một cách cứng nhắc.
- Tang phục: vải liệm, dây buộc, quần áo khâm liệm làm thi thể "bó" lại; một xác sống dậy trong tưởng tượng sẽ phải di chuyển trong sự bó buộc ấy.
- Sự đối lập với người sống: người sống mềm mại, linh hoạt; cái chết là sự cứng nhắc. Một xác chết cử động cứng đờ vừa giống người vừa không giống, tạo cảm giác bất an.
Điều đó lý giải vì sao, khi gặp nhau trên màn ảnh hay trong truyện, khán giả châu Á dễ dàng nhận ra những "người họ hàng" này của nhau.
Góc nhìn hôm nay: tìm hiểu với sự tôn trọng
Pocong và rolang đều gắn với tang lễ, tức là gắn với nỗi đau thật của những gia đình thật. Khi tìm hiểu, nên giữ ba điều:
- Tách văn hoá dân gian khỏi tôn giáo: pocong không phải giáo lý đạo Hồi, rolang không phải giáo lý Phật giáo.
- Đọc nguồn khảo cứu: bài của Turrell V. Wylie về rolang; các công trình về điện ảnh kinh dị Indonesia; sách về tang lễ ở Đông Nam Á và Tây Tạng.
- Khi du lịch: ở Indonesia hay vùng văn hoá Tạng, tôn trọng nghĩa trang, lễ tang và nơi thờ tự; không hoá trang thành pocong hay đùa cợt ở những nơi ấy.
Câu hỏi thường gặp
Pocong là gì?
Pocong là hồn ma quấn vải liệm trắng trong văn hoá dân gian Indonesia, gốc từ đảo Java. Truyện kể rằng nếu nút buộc vải liệm không được tháo khi an táng, hồn người chết sẽ trở về dưới dạng pocong.
Vì sao pocong nhảy?
Vì trong truyện kể, vải liệm còn buộc ở dưới chân nên pocong không bước được mà phải nhảy. Có câu chuyện kể pocong lướt hoặc bay thay vì nhảy.
Rolang là gì?
Rolang (ro-langs) nghĩa là "xác chết đứng dậy" trong truyện kể dân gian Tây Tạng. Rolang được mô tả cứng đờ, không nói và không gập khớp được, nên người ta kể nhà Tây Tạng xưa làm cửa thấp để nó không vào được.
Pocong khác cương thi thế nào?
Pocong gắn với vải liệm và tang lễ Hồi giáo ở Indonesia, nguyên nhân là nút buộc chưa được tháo. Cương thi gắn với quan niệm hồn phách và phong thuỷ của Trung Hoa. Cả hai đều được kể là di chuyển bằng cách nhảy.
Có phim nào về pocong không?
Có rất nhiều. Phim Pocong (2006) của Rudi Soedjarwo và các phần tiếp mở đầu làn sóng phim pocong, sau đó Indonesia làm hàng loạt phim kinh dị và kinh dị pha hài lấy pocong làm nhân vật.
