Juan of the Dead (2011): phim hài xác sống của Cuba và Havana

Juan of the Dead (tên gốc Juan de los Muertos, 2011) là phim hài xác sống của đạo diễn Alejandro Brugués, hợp tác sản xuất giữa Cuba và Tây Ban Nha, kể về một người đàn ông bốn mươi tuổi sống lay lắt ở Havana, gặp đại dịch xác sống liền mở một dịch vụ "giải quyết người thân giúp bạn" để kiếm tiền. Phim thường được nhắc là phim xác sống dài đầu tiên của điện ảnh Cuba, và nhận giải Goya cho phim nói tiếng Tây Ban Nha – Bồ Đào Nha xuất sắc (Ibero-American) năm 2013.

Một thể loại xa lạ với điện ảnh Cuba

Điện ảnh Cuba có truyền thống mạnh về phim chính kịch, phim tài liệu và hài xã hội, nổi tiếng nhất có lẽ là Fresa y chocolate (Dâu và sô cô la, 1993) của Tomás Gutiérrez Alea và Juan Carlos Tabío. Phim kinh dị, phim thể loại kinh phí lớn gần như không có chỗ. Xác sống lại càng xa lạ.

Alejandro Brugués, đạo diễn sinh ở Argentina và lớn lên ở Cuba, muốn làm một phim thể loại thật sự, có hiệu ứng, có hành động, nhưng mang hồn Havana. Phim được hợp tác sản xuất với Tây Ban Nha, với kinh phí khiêm tốn nếu so với phim Hollywood nhưng lớn so với phim Cuba thường thấy. Phim ra mắt quốc tế tại Liên hoan phim Toronto tháng 9 năm 2011.

Câu chuyện ở mức giới thiệu

Juan, do Alexis Díaz de Villegas đóng, là một người đàn ông tốt bụng nhưng lười, sống bằng những mánh nhỏ, câu cá trên chiếc bè tự chế cùng cậu bạn thân Lázaro. Con gái anh, Camila, đang sống ở Tây Ban Nha và về thăm, giận cha vì những năm tháng vắng mặt. Một ngày, những người hàng xóm bắt đầu hành xử lạ, và chẳng mấy chốc Havana đầy xác sống.

Trong khi mọi người hoảng loạn, Juan nhìn thấy cơ hội. Anh lập một nhóm nhỏ gồm Lázaro, con trai Lázaro là Vladi California, cô gái China và anh chàng to lớn El Primo, rồi mở dịch vụ nhận "xử lý" những người thân đã hoá xác sống cho các gia đình không dám tự làm. Họ hét giá, mặc cả, quảng cáo như một doanh nghiệp tư nhân thời mới. (Tiết lộ nội dung) Khi mọi chuyện vượt quá tầm kiểm soát và cả nhóm có cơ hội rời đi, Juan đưa ra một lựa chọn thể hiện tình yêu với thành phố của mình.

Dàn nhân vật

Hài Havana: người Cuba và nghệ thuật xoay xở

Trọng tâm tiếng cười của phim là tinh thần mà người Cuba gọi là "resolver", nghĩa là tìm cách giải quyết mọi chuyện bằng những gì có trong tay. Juan và bạn bè không có vũ khí hiện đại hay xe bọc thép; họ có xe đạp, bè tự chế, đồ nghề trong nhà và cái miệng khéo nói. Họ đối mặt với ngày tận thế bằng đúng kỹ năng đã giúp họ sống qua những năm khó khăn: ứng biến, mặc cả, không bao giờ bỏ cuộc.

Phim cũng đầy những lớp hài về đời sống thường ngày: hàng xóm tò mò, những câu chuyện về người đi xa, sự hoài nghi trước mọi thông tin chính thức. Truyền hình trong phim gọi những người nhiễm bệnh là phần tử gây rối do bên ngoài giật dây, một chi tiết châm biếm mà khán giả Cuba nhận ra ngay. Phim giữ giọng tinh nghịch chứ không biến thành bài phát biểu.

Havana trong phim đẹp và cũ kỹ: con đê biển Malecón, những toà nhà màu nhạt, những mái nhà nơi người ta phơi quần áo và ngồi hóng gió. Thành phố là nhân vật thứ bảy của nhóm.

Hiệu ứng và hành động với kinh phí khiêm tốn

So với phim Cuba truyền thống, Juan of the Dead là một dự án hiệu ứng lớn: đám đông xác sống, cảnh hành động trên phố, hiệu ứng kỹ thuật số cho những cảnh rộng ở Malecón. Nhiều nhà phê bình quốc tế bất ngờ vì phim làm được nhiều thứ với nguồn lực hạn chế.

Phim có nhiều cảnh bạo lực và hình ảnh ghê rợn theo kiểu hài, cường điệu như truyện tranh. Phong cách này gợi nhớ Shaun of the Dead, và Brugués không giấu chuyện ông là người hâm mộ phim của Edgar Wright cũng như phim của Romero. Nhưng giọng hài thì đặc Cuba: ồn ào, tục tĩu, ấm áp.

So sánh với Shaun of the Dead

Tình cha con giữa tiếng cười

Dưới lớp hài ồn ào, phim có một sợi chỉ cảm xúc: mối quan hệ giữa Juan và Camila. Cô con gái lớn lên xa cha, coi ông là người đàn ông vô trách nhiệm. Đại dịch buộc hai người ở cạnh nhau, và Camila dần thấy ở cha những phẩm chất cô chưa từng biết: lòng trung thành với bạn bè, sự tháo vát, và tình yêu dành cho cô theo kiểu vụng về của ông.

Lázaro và con trai Vladi cũng là một cặp cha con khác, đối lập: người cha bốc đồng, cậu con mơ về một cuộc sống ở nơi khác. Qua hai cặp cha con, phim chạm vào chuyện những gia đình bị chia cắt bởi khoảng cách và những giấc mơ ra đi, một chủ đề quen thuộc trong văn hoá Cuba, mà không cần nói thẳng.

Chính những sợi chỉ ấy khiến cái kết của phim có sức nặng. Lựa chọn của Juan không chỉ là một khoảnh khắc anh hùng, mà là câu trả lời cho câu hỏi suốt phim: anh thuộc về đâu.

Giải thưởng và đón nhận

Phim được giới phê bình quốc tế đón nhận nồng nhiệt, đi nhiều liên hoan phim giả tưởng, và nhận giải Goya cho phim Ibero-American xuất sắc tại lễ trao giải Goya lần thứ 27 năm 2013, vượt qua phim Argentina Infancia clandestina. Đây là một ghi nhận hiếm có cho một phim thể loại.

Với khán giả Cuba, phim là hiện tượng vì lần đầu thấy thành phố của mình trong một phim xác sống. Với khán giả quốc tế, phim là cửa sổ nhìn vào Havana theo một cách không giống bất kỳ bưu thiếp du lịch nào.

Góc nhìn hôm nay: xem thế nào

Nên xem bản tiếng Tây Ban Nha có phụ đề; giọng Cuba, cách nói nhanh và tiếng lóng là một phần của cái hài. Phim có nhiều cảnh bạo lực, hình ảnh ghê rợn và ngôn ngữ thô, chỉ dành cho người lớn.

Một cách xem thú vị là ghép với Shaun of the Dead và Go Goa Gone của Ấn Độ để thấy cùng một khung "hài xác sống" được mỗi nền văn hoá đổ vào giọng riêng của mình. Ai thích điện ảnh Cuba có thể tìm xem Fresa y chocolate để hiểu thêm Havana qua một phim kinh điển khác hẳn thể loại.