Hình ảnh xác sống rên rỉ đòi "brains" (não) phần lớn bắt nguồn từ The Return of the Living Dead (1985), phim hài kinh dị do Dan O'Bannon viết kịch bản và đạo diễn. Trước phim này, xác sống trên màn ảnh ăn thịt người nói chung; O'Bannon cho chúng nói được, chạy được, và chỉ thèm một thứ là não, kèm lời giải thích riêng của phim. Thêm nhạc punk, nhân vật tuổi teen và giọng hài tự trào, phim thành một trong những tác phẩm được yêu mến nhất của thập niên 1980.
Một cái tên, hai nhánh "Living Dead"
Sau Night of the Living Dead (1968), các nhà làm phim đi mỗi người một ngả. Theo các tài liệu về lịch sử loạt phim, George A. Romero tiếp tục với các phim mang đuôi "of the Dead", còn đồng biên kịch John Russo giữ quyền dùng cụm "Living Dead". Russo viết tiểu thuyết Return of the Living Dead (1978) và từ đó một dự án phim được phát triển.
Khi Dan O'Bannon, người viết kịch bản Alien (1979), nhận dự án, ông viết lại gần như toàn bộ. O'Bannon từng giải thích trong các phỏng vấn rằng ông không muốn đi theo con đường của Romero, nên chọn hướng hài và đổi luật của xác sống. Đây là phim đầu tay của ông trên ghế đạo diễn.
Phim ra rạp tháng 8 năm 1985, chỉ vài tuần sau Day of the Dead của Romero. Khán giả mùa hè năm ấy được xem hai phim xác sống mang hai tinh thần trái ngược: một u ám, một nghịch ngợm.
Câu chuyện: một ngày làm việc đầu tiên tệ nhất lịch sử
Ở Louisville, bang Kentucky, cậu thanh niên Freddy bắt đầu công việc ở một kho bán vật tư y khoa. Người hướng dẫn, ông Frank, khoe một bí mật: dưới tầng hầm có mấy thùng chứa của quân đội bị gửi nhầm, và theo lời ông, phim Night of the Living Dead được dựng từ một sự kiện có thật liên quan đến chúng. Để chứng minh, ông gõ vào thùng. Thùng rò khí.
Khí bay ra làm những thứ đáng lẽ đã chết bắt đầu cử động. Ông chủ kho Burt, rồi người ướp xác Ernie ở nhà tang lễ cạnh nghĩa trang, bị kéo vào rắc rối. Cùng lúc, nhóm bạn punk của Freddy đang tụ tập trong nghĩa trang chờ cậu tan ca. Một cơn mưa rơi xuống, mang theo thứ khí kia thấm vào đất. (Tiết lộ nội dung) Mọi chuyện leo thang tới mức chính quyền chọn một giải pháp cực đoan, và cái kết vừa buồn cười vừa cay đắng.
Luật mới của O'Bannon: vì sao lại là não
Điều làm phim khác hẳn là bộ luật của xác sống. Trong thế giới Romero, phá huỷ não là cách duy nhất khiến xác sống gục. O'Bannon cố ý phá luật đó, và các nhân vật, vốn đã xem phim của Romero, bị sốc khi cách "trong phim" không có tác dụng. Đây là một trò đùa tự ý thức về thể loại từ rất sớm.
Câu trả lời cho câu hỏi "vì sao ăn não" đến từ chính một xác sống. Trong một cảnh, các nhân vật giữ được một xác sống và hỏi chuyện. Nó trả lời rằng chết là đau, và ăn não người sống giúp cơn đau dịu đi. Lời giải thích vừa rùng mình vừa buồn, và từ đó gắn chặt với hình ảnh xác sống trong văn hoá đại chúng.
| Luật | Xác sống của Romero | Xác sống của The Return of the Living Dead |
|---|---|---|
| Tốc độ | Đi chậm | Có con chạy được |
| Nói được không | Không | Có, nói và cả mưu mẹo |
| Thức ăn | Thịt người nói chung | Riêng não người |
| Điểm yếu | Não bị phá huỷ | Gần như không có cách dừng |
| Nguồn gốc | Không rõ, phim gợi ý phóng xạ | Khí hoá học trong thùng của quân đội |
Một chi tiết hài được nhắc mãi: xác sống dùng radio của xe cứu thương để gọi về trung tâm, yêu cầu gửi thêm nhân viên cứu thương. Một câu thoại ngắn mà gói trọn tinh thần phim, quái vật biết lợi dụng chính hệ thống của con người.
Nhạc punk và nhóm nhân vật tuổi teen
Năm 1985, punk đang là văn hoá phản kháng của giới trẻ Mỹ. Nhóm bạn của Freddy ăn mặc đúng kiểu: áo da, tóc dựng, dây xích. Nhân vật Trash, do Linnea Quigley đóng, thành biểu tượng của phim kinh dị thập niên 1980.
Nhạc phim là một tuyển tập punk và rock ồn ào với các ban nhạc như The Cramps, The Damned, T.S.O.L. và 45 Grave. Album nhạc phim được người hâm mộ punk sưu tầm đến nay. Thay vì nhạc dàn nhạc giao hưởng, phim dùng tiếng guitar và tiếng trống để nói rằng đây là phim của thế hệ trẻ.
Tarman và hoá trang theo kiểu hoạt hình
Xác sống đầu tiên thoát khỏi thùng chứa, được người hâm mộ gọi là Tarman vì trông như phủ hắc ín, là hình ảnh nổi bật nhất của phim. Thiết kế của nó cố ý cường điệu, hơi giống nhân vật hoạt hình, để vừa đáng sợ vừa buồn cười. Phim có nhiều hình ảnh ghê rợn, nhưng giọng điệu hài khiến phần lớn khán giả cười nhiều hơn sợ.
Diễn xuất của những "người già" trong phim
Giữa nhóm thanh niên punk, bộ ba người lớn tuổi mới là linh hồn của phim. James Karen trong vai Frank và Clu Gulager trong vai ông chủ Burt diễn theo lối hài hoảng loạn: họ liên tục nghĩ ra những giải pháp tưởng hợp lý, và lần nào cũng làm mọi chuyện tệ hơn. Don Calfa trong vai người ướp xác Ernie thì điềm tĩnh, nghiêm nghị, nghe nhạc cổ điển giữa lúc hỗn loạn, tạo đối lập buồn cười với đám trẻ.
Nhiều nhà phê bình về sau cho rằng chính sự nghiêm túc của các diễn viên gạo cội làm phim hài hơn: họ không bao giờ diễn như đang đóng phim hài, họ diễn như những người bình thường gặp chuyện khủng khiếp. Đây là bài học mà các phim hài kinh dị thành công về sau, từ Shaun of the Dead đến Zombieland, đều áp dụng.
Câu chuyện cũng gói trong một đêm duy nhất, gần như trong ba địa điểm: nhà kho, nhà tang lễ, nghĩa trang. Kinh phí hạn chế buộc O'Bannon kể gọn, và sự gọn gàng đó làm phim có nhịp nhanh, không đoạn nào thừa.
Các phần tiếp theo và ảnh hưởng
- Return of the Living Dead Part II (1988): thiên hẳn về hài, được đánh giá thấp hơn phần đầu.
- Return of the Living Dead 3 (1993, đạo diễn Brian Yuzna): chuyển sang chuyện tình bi kịch, giọng nghiêm hơn.
- Hai phim truyền hình năm 2005 nối tiếp tên loạt phim nhưng ít người nhớ.
Ảnh hưởng lớn nhất của phim là câu "brains". Từ phim hoạt hình thiếu nhi đến quảng cáo, từ trang phục Halloween đến truyện tranh, xác sống đòi ăn não trở thành hình ảnh mặc định, dù phần lớn phim xác sống nghiêm túc về sau không theo luật này. Nhiều người dùng câu đó mà không biết nó đến từ một phim hài năm 1985.
Có nên xem hôm nay
Với người thích hài kinh dị, đây là phim nên xem, nhất là sau khi đã biết vài phim của Romero, để hiểu những trò đùa về luật. Phim có cảnh bạo lực, hình ảnh ghê rợn và cảnh khoả thân, chỉ dành cho người lớn. Nếu muốn so sánh, xem nó cùng Day of the Dead cùng năm để thấy hai hướng đi mà thể loại có thể chọn: chiều sâu u ám hoặc tiếng cười tinh nghịch.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao xác sống thích ăn não?
Hình ảnh này chủ yếu đến từ The Return of the Living Dead (1985). Trong phim, một xác sống giải thích rằng chết là đau đớn và ăn não người sống làm cơn đau dịu đi. Phim của Romero trước đó không có luật riêng về não.
The Return of the Living Dead có liên quan đến phim của Romero không?
Có nguồn gốc chung nhưng không phải phần tiếp theo chính thức. Phim xuất phát từ nhánh "Living Dead" của John Russo, đồng biên kịch Night of the Living Dead, còn Romero đi tiếp với các phim "of the Dead".
Ai đạo diễn The Return of the Living Dead?
Dan O'Bannon, người viết kịch bản Alien (1979), vừa viết vừa đạo diễn. Đây là phim đầu tay của ông trên ghế đạo diễn, ra mắt tháng 8 năm 1985.
Tarman là ai?
Tarman là biệt danh người hâm mộ đặt cho xác sống đầu tiên thoát khỏi thùng chứa trong phim, vì trông như phủ hắc ín. Nó là hình ảnh nổi tiếng nhất của phim và thường xuất hiện trên đồ sưu tầm.
The Return of the Living Dead là phim hài hay kinh dị?
Cả hai. Phim có nhiều yếu tố kinh dị và hình ảnh ghê rợn, nhưng giọng điệu chính là hài đen, tự giễu thể loại, đi kèm nhạc punk. Phim dành cho người lớn.
