Trick-or-treat là tục trẻ em hoá trang đi gõ cửa từng nhà tối 31 tháng Mười, nói câu "trick or treat" (cho kẹo hay bị chọc phá) để được gia chủ cho kẹo. Để buổi tối an toàn, có ba việc cốt lõi: luôn có người lớn đi kèm trẻ nhỏ, cho trẻ mặc đồ dễ nhìn thấy và dễ đi lại, và kiểm tra kẹo trước khi cho trẻ ăn. Ở Việt Nam, tục này phù hợp nhất khi làm có tổ chức trong chung cư, khu đô thị, nơi các nhà đăng ký trước sẵn sàng phát kẹo.
Câu "cho kẹo hay bị chọc phá" nghe có vẻ doạ, nhưng ngày nay chẳng ai thật sự chọc phá. Đó chỉ là câu chào của đêm Halloween.
Tục đi xin kẹo bắt đầu từ đâu
Đi từng nhà xin đồ ăn dịp cuối thu là tục cổ ở quần đảo Anh. Ở Anh có souling, người nghèo đi xin "bánh linh hồn" và hứa cầu nguyện cho người đã khuất của gia chủ; ở Scotland và Ireland có guising, người trẻ hoá trang đi hát, đọc thơ đổi lấy hoa quả, hạt, bánh. (Chuyện gốc gác Halloween nói chung có bài riêng ở đầu danh mục.)
Cụm từ "trick-or-treat" xuất hiện trên báo chí Bắc Mỹ khoảng cuối thập niên 1920. Lúc đó, nhiều thành phố đang đau đầu vì thanh niên nghịch phá đêm Halloween, và việc "mua sự yên ổn" bằng bánh kẹo cho trẻ con dần thành tục lệ. Từ giữa thế kỷ 20, đi xin kẹo phổ biến khắp nước Mỹ, Canada, được truyền hình, truyện tranh và phim ảnh đưa đi khắp thế giới.
Những quy ước ngầm của đêm xin kẹo
Ở những nơi tục này đã lâu đời, có vài "luật bất thành văn" mà ai cũng hiểu:
- Đèn hiên sáng nghĩa là chào đón: nhà nào bật đèn trước cửa, có bí ngô hoặc đồ trang trí là sẵn sàng phát kẹo. Đèn tắt nghĩa là đừng gõ cửa.
- Nói câu chào, nói cảm ơn: "Trick or treat!" khi cửa mở, "Thank you!" khi nhận kẹo. Phụ huynh hay dùng dịp này dạy trẻ phép lịch sự.
- Lấy một hai cái thôi: nếu gia chủ để bát kẹo cho tự lấy, mỗi bé lấy vừa phải để phần cho bạn sau.
- Không vào nhà người lạ: nhận kẹo ở cửa, không bước vào trong.
- Có giờ kết thúc: thường là đầu buổi tối. Quá muộn thì không gõ cửa nữa.
Một phong trào nhỏ đáng biết là bí ngô màu xanh mòng két (Teal Pumpkin Project), do tổ chức Food Allergy Research & Education ở Mỹ phổ biến từ giữa thập niên 2010: nhà nào đặt một quả bí sơn màu xanh mòng két trước cửa là có quà không phải đồ ăn (bút chì, nhãn dán, đồ chơi nhỏ) cho trẻ bị dị ứng thực phẩm. Ý tưởng này rất dễ áp dụng ở bất cứ đâu.
An toàn: phân theo độ tuổi
| Độ tuổi | Ai đi cùng | Lưu ý chính |
|---|---|---|
| Dưới 4 tuổi | Bố mẹ đi sát, bế hoặc dắt tay | Không cho ăn kẹo cứng, kẹo nhỏ, hạt, bỏng ngô (nguy cơ hóc); đi sớm, đi ngắn |
| 4–7 tuổi | Người lớn đi kèm suốt buổi | Đồ hoá trang không che mắt, không dài quá chân; dạy con không vào nhà người lạ |
| 8–11 tuổi | Người lớn đi kèm hoặc theo nhóm có người lớn phụ trách | Thống nhất lộ trình, giờ về; mang đèn pin, đồ phản quang |
| 12 tuổi trở lên | Đi theo nhóm bạn, bố mẹ biết lộ trình và giữ liên lạc | Đi đường sáng, không băng qua đường giữa đoạn, không ăn kẹo đã bóc |
Các mốc tuổi chỉ là gợi ý; mỗi trẻ một khác, mỗi khu phố một khác. Ở Việt Nam, với giao thông đông và hẻm tối, nên để người lớn đi kèm ở mọi độ tuổi nhỏ.
Đồ hoá trang: nhìn rõ, đi vững, được nhìn thấy
- Nhìn rõ: mặt nạ che mắt làm hẹp tầm nhìn. Ưu tiên vẽ mặt bằng phấn hoá trang dành cho trẻ em, thử trước trên một vùng da nhỏ vài ngày trước.
- Đi vững: đồ không dài quá mắt cá, giày vừa chân, đế bám. Không đi giày cao gót, dép lê.
- Được nhìn thấy: đồ tối màu thì dán băng phản quang lên lưng, túi đựng kẹo, đưa cho trẻ đèn pin nhỏ hoặc vòng phát sáng.
- Không vật nhọn: đũa phép, kiếm nhựa nên mềm, ngắn, đầu tròn.
- Không dây quanh cổ: áo choàng buộc bằng khoá dán hoặc dây mảnh dễ tuột, không thắt nút chặt.
- Chất liệu: chọn đồ có nhãn chống cháy hoặc ít bắt lửa nếu mua được; giữ xa nến thật và bí ngô có nến bên trong.
- Không kính áp tròng trang trí cho trẻ: kính áp tròng phải được bác sĩ mắt khám và chỉ định; Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Mỹ (FDA) đã nhiều lần cảnh báo về kính áp tròng trang trí bán không theo đơn.
Kẹo: kiểm tra trước khi ăn
Chuyện "kẹo bị kẻ xấu cài kim, cài thuốc" lan truyền ở Mỹ nhiều thập niên, nhưng các nhà nghiên cứu như nhà xã hội học Joel Best đã chỉ ra hầu hết là tin đồn, rất hiếm ca thật. Dù vậy, kiểm tra kẹo vẫn là thói quen tốt vì những lý do thực tế hơn:
- Bỏ kẹo đã bóc vỏ, vỏ rách, không nhãn: không biết nguồn gốc thì không ăn.
- Đọc thành phần với trẻ có dị ứng: đậu phộng, các loại hạt, sữa, trứng, lúa mì là những nhóm hay gặp. Đổi kẹo không phù hợp lấy quà khác mà con thích.
- Trẻ nhỏ và nguy cơ hóc: kẹo cứng, kẹo dẻo nhỏ, kẹo cao su, hạt không dành cho trẻ dưới bốn tuổi.
- Đồ ăn tự làm của người lạ: lịch sự cảm ơn, nhưng chỉ cho trẻ ăn đồ tự làm của người quen.
- Giới hạn số lượng: thoả thuận trước "tối nay ăn mấy cái", phần còn lại cất ăn dần. Đánh răng trước khi ngủ.
Làm đêm xin kẹo ở chung cư, khu đô thị Việt Nam
Gõ cửa nhà người lạ không phải thói quen của người Việt, và nhiều gia đình không biết gì về Halloween. Vì vậy, cách phù hợp là tổ chức có đăng ký:
- Lập danh sách: nhóm cư dân hoặc ban quản lý mở đăng ký các căn hộ sẵn sàng phát kẹo, vài tuần trước.
- Dấu hiệu nhận biết: phát cho các nhà đăng ký một tấm hình bí ngô dán trước cửa. Trẻ chỉ gõ cửa nhà có dấu này.
- Khung giờ: chọn khoảng một đến hai giờ đầu buổi tối, tránh giờ trẻ nhỏ đi ngủ và giờ nghỉ của hàng xóm.
- Lộ trình: theo tầng hoặc theo toà, có người lớn dẫn đoàn. Không đi cầu thang thoát hiểm tối, không chạy trong hành lang.
- Quà không phải đồ ăn: khuyến khích một số nhà phát bút, nhãn dán, sách nhỏ cho trẻ dị ứng hoặc gia đình hạn chế đồ ngọt.
- Tôn trọng người không tham gia: không gõ cửa nhà không có dấu hiệu, không hù doạ người lớn tuổi đi ngang.
Ở khu nhà phố, có thể làm tương tự trong một con hẻm, với các nhà quen nhau trong tổ dân phố. Đừng cho trẻ đi xin kẹo dọc đường lớn có xe cộ.
Góc nhìn hôm nay: dạy con điều gì qua một tối xin kẹo
Đi xin kẹo không chỉ để lấy kẹo. Với trẻ nhỏ, đó là lần đầu tự gõ cửa, tự chào người lớn, tự nói cảm ơn. Với trẻ lớn hơn, đó là bài học về quy tắc an toàn khi đi đường buổi tối, về việc chia phần cho bạn sau, về việc tôn trọng nhà không muốn tham gia.
Bố mẹ có thể thêm một bước nhỏ sau buổi tối: cùng con đếm kẹo, chọn một phần để tặng anh chị em, ông bà, hoặc mang tới lớp chia cho bạn. Một tục lệ vay mượn trở thành một thói quen tốt rất riêng của gia đình mình.
Câu hỏi thường gặp
Trick or treat nghĩa là gì?
"Trick or treat" dịch sát là "chọc phá hay chiêu đãi", ý nói "cho kẹo hay bị chọc phá". Ngày nay đó chỉ là câu chào vui của trẻ khi gõ cửa xin kẹo đêm Halloween, không ai thật sự chọc phá.
Trẻ mấy tuổi thì đi xin kẹo Halloween được?
Trẻ ở độ tuổi nào cũng có thể tham gia nếu có người lớn đi kèm. Trẻ dưới bốn tuổi nên đi ngắn, không ăn kẹo cứng, kẹo nhỏ vì nguy cơ hóc; trẻ lớn đi theo nhóm cần thống nhất lộ trình, giờ về và giữ liên lạc với bố mẹ.
Làm sao để đi xin kẹo Halloween an toàn?
Luôn có người lớn đi kèm trẻ nhỏ, mặc đồ không che mắt và không dài quá chân, dán phản quang và mang đèn pin, chỉ gõ cửa nhà đã sẵn sàng phát kẹo. Về nhà kiểm tra kẹo, bỏ kẹo đã bóc hoặc không nhãn và kẹo không hợp với trẻ dị ứng.
Bí ngô màu xanh mòng két trước cửa có nghĩa là gì?
Đó là dấu hiệu của Teal Pumpkin Project, phong trào do tổ chức Food Allergy Research & Education ở Mỹ phổ biến. Nhà có bí màu này phát quà không phải đồ ăn, như bút chì hay nhãn dán, để trẻ bị dị ứng thực phẩm cũng vui được.
Ở Việt Nam có đi xin kẹo Halloween không?
Có ở một số chung cư, khu đô thị và trường học, thường được tổ chức có đăng ký: các nhà sẵn sàng phát kẹo dán dấu hiệu trước cửa, trẻ đi theo đoàn có người lớn trong một khung giờ đầu buổi tối. Gõ cửa nhà không đăng ký thì không nên.
