Pontypool (2008): phim xác sống Canada với virus lây qua lời nói

Pontypool (2008) là phim kinh dị Canada của đạo diễn Bruce McDonald, kể về một đài phát thanh nhỏ trong tầng hầm nhà thờ ở thị trấn Pontypool, bang Ontario, nơi ba người dẫn chương trình buổi sáng nghe tin về những đám đông mất trí ngoài kia và dần nhận ra căn bệnh lây qua chính lời nói. Phim gần như không cho thấy xác sống; khán giả nghe nhiều hơn thấy. Đây là một trong những phim "người nhiễm" độc đáo nhất từng làm, dựa trên tiểu thuyết của Tony Burgess.

Nguồn gốc: một cuốn tiểu thuyết khó chuyển thể

Tony Burgess, nhà văn Canada, viết tiểu thuyết Pontypool Changes Everything năm 1995. Cuốn sách kỳ lạ, nhiều đoạn gần như thơ, về một dịch bệnh lan qua ngôn ngữ ở vùng nông thôn Ontario. Chuyển thể nó thành phim theo cách thông thường sẽ tốn kém và khó hiểu.

Burgess tự viết kịch bản, và cùng McDonald chọn một lối đi thông minh: thu toàn bộ câu chuyện về một địa điểm duy nhất, một đài phát thanh, và kể đại dịch qua những gì truyền đến tai các nhân vật. Lựa chọn ấy vừa hợp với kinh phí nhỏ, vừa hợp với chủ đề. Phim ra mắt tại Liên hoan phim Quốc tế Toronto năm 2008.

Pontypool là một cộng đồng nhỏ có thật ở Ontario. Cái tên nghe lạ tai cũng trùng với tên một thị trấn ở xứ Wales, nên đừng nhầm khi tra cứu.

Câu chuyện ở mức giới thiệu

Grant Mazzy, do Stephen McHattie đóng, từng là người dẫn chương trình phát thanh gây tranh cãi ở thành phố lớn, nay bị đẩy về làm chương trình buổi sáng cho đài CLSY ở Pontypool. Sáng hôm ấy là ngày lễ tình nhân, tuyết rơi dày. Mazzy làm việc cùng nhà sản xuất Sydney Briar, nghiêm túc và nguyên tắc, và cô trợ lý kỹ thuật trẻ Laurel-Ann.

Chương trình bắt đầu như mọi ngày: tin thời tiết, tin trường học nghỉ, tin một con mèo đi lạc. Rồi phóng viên giao thông của đài gọi về báo một đám đông tụ tập quanh văn phòng một bác sĩ, la hét những âm thanh vô nghĩa. Thêm những cuộc gọi khác, những tin khó tin hơn. Từ trong tầng hầm, ba người cố hiểu chuyện gì đang xảy ra chỉ qua điện thoại, sóng radio và tiếng ồn vọng xuống. Về sau, một bác sĩ địa phương đến đài và đưa ra một giả thuyết đáng sợ về nguồn gốc dịch bệnh.

Căn bệnh sống trong ngôn ngữ

Ý tưởng trung tâm của Pontypool là căn bệnh không lây qua máu, vết cắn hay không khí, mà qua từ ngữ. Trong phim, một số từ tiếng Anh nhất định trở thành vật mang bệnh. Khi một người hiểu và lặp đi lặp lại một từ "nhiễm", người đó bắt đầu lắp bắp, rồi mất khả năng nói câu có nghĩa, rồi mất kiểm soát bản thân và tìm đến những người khác.

Phim gợi ý rằng không phải âm thanh mà chính việc hiểu nghĩa mới là con đường lây. Những từ thân mật, những từ quen thuộc nhất, lại nguy hiểm nhất. Vì thế, nếu có lối thoát, nó nằm ở việc tách từ khỏi nghĩa của nó, một ý tưởng nghe như triết học ngôn ngữ được đưa vào phim kinh dị.

Đây cũng là chỗ phim tinh nghịch với bối cảnh Canada, một đất nước song ngữ Anh – Pháp. Trong phim, chính quyền phát đi những thông báo bằng tiếng Pháp, khuyên người dân tránh dùng tiếng Anh. Chi tiết này vừa buồn cười vừa đúng với tinh thần phim.

Vì sao một đài phát thanh là bối cảnh hoàn hảo

• Khán giả nghe như nhân vật nghe: phần lớn những sự kiện kinh hoàng chỉ đến qua điện thoại và loa. Trí tưởng tượng của người xem tự vẽ ra những gì không thấy, và thường đáng sợ hơn bất cứ hình ảnh nào.
• Người làm nghề nói: Mazzy sống bằng giọng nói. Một căn bệnh tấn công ngôn ngữ là mối đe doạ thẳng vào bản chất nghề nghiệp và bản sắc của anh.
• Đạo đức nghề truyền thông: các nhân vật phải quyết định có tiếp tục phát sóng không, nói gì với người nghe, khi chính việc nói có thể làm hại người khác. Một câu hỏi về trách nhiệm của truyền thông trong khủng hoảng.
• Không gian kín: tầng hầm nhà thờ có ít cửa, cửa sổ nhìn ra tuyết trắng, cách âm chưa trọn. Một nơi an toàn bỗng hoá cái lồng.

Stephen McHattie và một vai diễn bằng giọng

Stephen McHattie, diễn viên Canada có giọng trầm khàn đặc trưng, gần như gánh cả phim. Mazzy là người hoài nghi, cay độc, thích khiêu khích, nhưng dần lộ ra một con người biết lo lắng và trách nhiệm. Phần lớn diễn xuất của McHattie diễn ra ngồi trước micro, chỉ bằng giọng nói và nét mặt.

Lisa Houle, người đóng Sydney Briar, là vợ của McHattie ngoài đời, và sự ăn ý giữa hai người tạo nên những đoạn đối thoại căng mà ấm. Georgina Reilly trong vai Laurel-Ann mang lại vẻ tươi trẻ, và tình huống của cô là một trong những bước ngoặt đáng sợ nhất phim.

Bruce McDonald và tinh thần phim độc lập Canada

Bruce McDonald là một gương mặt quen của điện ảnh độc lập Canada, được biết đến với những phim đường trường về giới nhạc rock như Roadkill (1989) và Hard Core Logo (1996). Ông không phải đạo diễn kinh dị thuần tuý, và có lẽ vì thế Pontypool không đi theo công thức nào của thể loại.

Phim được quay chủ yếu trong một bối cảnh duy nhất với thời gian và kinh phí hạn chế. McDonald biến giới hạn thành phong cách: máy quay gần như không rời các nhân vật, ánh sáng của phòng thu đỏ rực hoặc tối om theo tình huống, và những khoảng lặng dài khi các nhân vật nín thở lắng nghe. Một phòng thu radio, vốn là nơi tạo ra âm thanh, trở thành nơi người ta sợ chính âm thanh.

Đây là bài học hay cho người làm phim trẻ: một ý tưởng mạnh và một bối cảnh được khai thác triệt để có thể thay cho cả một đội ngũ hiệu ứng.

Pontypool trong bức tranh phim xác sống

Nhìn từ hôm nay, ý tưởng một thứ lây lan qua lời nói có vẻ còn đúng hơn lúc phim ra mắt, khi tin đồn và những câu nói vô nghĩa có thể đi khắp thế giới trong vài giờ. Phim không nói thẳng điều ấy, nhưng nhiều nhà phê bình đọc nó như vậy.

Góc nhìn hôm nay: xem thế nào

Phim ngắn, khoảng 95 phút, gần như không rời đài phát thanh. Ai chờ cảnh xác sống rượt đuổi sẽ thất vọng; ai thích phim ý tưởng, nhiều đối thoại, sẽ thấy đây là viên ngọc. Nên xem với âm thanh tốt hoặc tai nghe, vì âm thanh là toàn bộ cách kể chuyện. Một đoạn sau danh đề cuối phim khá kỳ lạ, đáng xem tới cùng.

Phim có một số cảnh bạo lực và hình ảnh ghê rợn, cùng những âm thanh gây căng thẳng, hợp người lớn. Ai thích có thể tìm đọc tiểu thuyết gốc của Tony Burgess để thấy câu chuyện được kể theo cách khác hẳn, và xem thêm The Night Eats the World của Pháp, cũng là phim xác sống dựa nhiều vào âm thanh và sự cô lập.