Bộ luật Comics Code ra đời năm 1954 ở Mỹ, do chính các nhà xuất bản truyện tranh lập ra để tự kiểm duyệt sau một làn sóng lo ngại rằng truyện kinh dị, truyện tội phạm làm hư thanh thiếu niên. Một trong những điều khoản nổi tiếng nhất cấm hẳn các cảnh có "người chết biết đi", ma cà rồng, ghoul và người sói. Hệ quả là xác sống gần như biến mất khỏi truyện tranh chính thống Mỹ suốt nhiều năm, và khi quay lại, chúng đi bằng những con đường vòng rất đáng kể.
Thời hoàng kim của truyện tranh kinh dị đầu thập niên 1950
Sau Thế chiến thứ hai, truyện tranh siêu anh hùng hạ nhiệt, và các nhà xuất bản Mỹ tìm thể loại khác: tội phạm, lãng mạn, chiến tranh, và nhất là kinh dị. Tiêu biểu là EC Comics của William Gaines. Năm 1950, EC ra mắt bộ ba Tales from the Crypt, The Vault of Horror và The Haunt of Fear, mỗi tập gồm vài truyện ngắn có kết thúc bất ngờ, thường mang tính "ác giả ác báo": kẻ xấu bị chính tội lỗi của mình quay lại trừng phạt.
Người chết trở về là motif quen thuộc của dòng truyện này. Nạn nhân bị sát hại đội mồ đi tìm hung thủ, người chồng phản bội gặp lại người vợ đã khuất. Đây chưa phải xác sống lây lan kiểu điện ảnh về sau; chúng gần với hồn ma báo oán hơn, nhưng mang thân xác. Điều làm EC nổi bật là nét vẽ của những hoạ sĩ như Jack Davis, Graham Ingels, Wally Wood, và giọng kể châm biếm của các "người dẫn truyện" như Crypt-Keeper, nhân vật mở đầu và kết thúc mỗi câu chuyện bằng một câu đùa rùng rợn.
Thành công của EC kéo theo hàng chục nhà xuất bản bắt chước, với mức độ ngày càng nặng. Chính phần "bắt chước cho nặng hơn" ấy là cái cớ để phản ứng của xã hội bùng lên.
Fredric Wertham và phiên điều trần năm 1954
Bác sĩ tâm thần Fredric Wertham đã viết bài phê phán truyện tranh từ cuối thập niên 1940, và năm 1954 ông xuất bản cuốn Seduction of the Innocent. Sách lập luận rằng truyện tranh tội phạm và kinh dị góp phần gây ra hành vi lệch lạc ở trẻ em. Nhiều năm sau, các nhà nghiên cứu xem lại tư liệu của Wertham và chỉ ra rằng ông đã chọn lọc, thậm chí diễn giải sai một số ca bệnh; tức là cơ sở khoa học của cuốn sách yếu hơn nhiều so với sức ảnh hưởng của nó.
Cũng năm 1954, Tiểu ban Thượng viện Mỹ về tội phạm vị thành niên tổ chức phiên điều trần về truyện tranh. William Gaines ra làm chứng và bảo vệ truyện kinh dị; lời khai của ông thường được nhắc lại như khoảnh khắc ngành truyện tranh thua trong mắt công chúng. Phiên điều trần không ban hành luật cấm nào, nhưng áp lực dư luận, phụ huynh và nhà phân phối đã đủ mạnh.
Bộ luật Comics Code nói gì về người chết biết đi
Để tránh bị chính phủ can thiệp, các nhà xuất bản lập Hiệp hội Tạp chí Truyện tranh Hoa Kỳ và ban hành Comics Code, áp dụng từ cuối năm 1954. Truyện nào qua kiểm duyệt được in con dấu nhỏ ở góc bìa; nhà phân phối và sạp báo thường từ chối truyện không có dấu. Về lý thuyết đây là tự nguyện, trên thực tế gần như bắt buộc nếu muốn bán được.
Phần về kinh dị của bộ luật rất thẳng tay. Diễn đạt lại các điều khoản chính:
- Không được dùng chữ "horror" (kinh hoàng) hay "terror" (khủng khiếp) trong tên tạp chí.
- Cấm các cảnh và đồ vật gắn với người chết biết đi, tra tấn, ma cà rồng, ghoul, ăn thịt người và người sói.
- Hạn chế các cảnh bạo lực, ghê rợn và hình ảnh tử thi.
- Cái ác phải luôn bị trừng phạt, người đại diện pháp luật không được bị vẽ thành kẻ đáng khinh.
Với EC, đó là bản án. Gaines dừng các tựa kinh dị và tội phạm, thử vài dòng khác không thành công, rồi dồn sức vào MAD, tờ truyện hài được chuyển sang khổ tạp chí năm 1955 để nằm ngoài phạm vi bộ luật. MAD sống thêm nhiều thập niên; dòng truyện kinh dị của EC thì khép lại.
Những đường vòng để xác sống quay lại
| Mốc | Chuyện gì xảy ra | Ý nghĩa với xác sống |
|---|---|---|
| 1954 | Comics Code ra đời | Người chết biết đi bị cấm trong truyện tranh có dấu kiểm duyệt |
| Thập niên 1960 | Warren Publishing ra Creepy (1964) và Eerie (1966) ở khổ tạp chí đen trắng | Khổ tạp chí không thuộc phạm vi bộ luật, truyện kinh dị sống lại |
| 1971 | Bộ luật được sửa, nới cho ma cà rồng, ghoul, người sói nếu "theo truyền thống cổ điển" như Dracula, Frankenstein | Xác sống không có trong danh sách được nới |
| Thập niên 1970 | Marvel dùng chữ "zuvembie" trong một số truyện có dấu kiểm duyệt; tạp chí đen trắng Tales of the Zombie (1973) đi đường khổ tạp chí | Né chữ "zombie" bằng một từ đặt ra, hoặc ra khỏi hệ thống kiểm duyệt |
| 2001–2011 | Marvel rời bộ luật năm 2001; DC và Archie bỏ năm 2011, bộ luật coi như chấm dứt | Truyện tranh xác sống chính thống bùng nổ trong thập niên 2000 |
Chữ "zuvembie" là một chi tiết hay được người hâm mộ kể lại: vì bộ luật năm 1971 không nhắc tới xác sống trong danh sách được nới, các biên tập viên chọn cách đổi tên để tránh rắc rối. Câu chuyện cho thấy kiểm duyệt nhiều khi không xoá được ý tưởng, chỉ buộc nó đổi áo.
Di sản: từ Crypt-Keeper đến những loạt truyện tranh xác sống hiện đại
Dòng EC không chết hẳn mà chuyển sang màn ảnh. Năm 1972, hãng Amicus của Anh làm phim Tales from the Crypt gồm nhiều truyện ngắn ghép lại. Năm 1982, Stephen King và George A. Romero làm Creepshow, một lời tri ân trực tiếp dành cho truyện tranh EC, với khung hình bắt chước ô truyện và màu in. Từ 1989 đến 1996, kênh HBO phát loạt phim truyền hình Tales from the Crypt, đưa Crypt-Keeper thành con rối nổi tiếng với cả một thế hệ khán giả.
Khi bộ luật mất dần sức nặng, xác sống trở lại truyện tranh với quy mô chưa từng có. Đầu thập niên 2000, hàng loạt nhà xuất bản độc lập ra truyện xác sống, và loạt The Walking Dead bắt đầu năm 2003 là cột mốc mà ai cũng biết. Năm 2005, Marvel Zombies biến cả các siêu anh hùng thành xác sống, một điều không thể tưởng tượng nổi dưới thời Comics Code (xem bài riêng về loạt này).
Bài học từ một bộ luật kiểm duyệt
Nhìn lại, Comics Code là ví dụ kinh điển về chuyện một ngành tự kiểm duyệt dưới áp lực của một cơn hoảng loạn đạo đức. Có ba điều người đọc hôm nay rút ra được:
- Nỗi lo về ảnh hưởng của truyện tranh có cơ sở yếu hơn người ta tưởng. Cuốn sách gây chấn động nhất lại dựa trên tư liệu bị chọn lọc.
- Kiểm duyệt đẩy thể loại sang chỗ khác chứ không xoá được. Kinh dị chạy sang khổ tạp chí, sang điện ảnh, sang truyền hình, rồi quay về khi rào cản dỡ bỏ.
- Phân loại theo độ tuổi hợp lý hơn cấm hẳn. Ngày nay truyện tranh Mỹ thường ghi nhãn độ tuổi, giống cách phim được phân loại; ở Việt Nam, phim chiếu rạp được dán nhãn P, K, T13, T16, T18. Phụ huynh có công cụ chọn lựa mà không cần cấm cả một thể loại.
Góc nhìn hôm nay: tìm đọc thế nào
Truyện EC thập niên 1950 đã được in lại thành các bộ tuyển tập lưu trữ, nhiều tập phục chế màu gốc. Người mê lịch sử truyện tranh có thể tìm cuốn The Ten-Cent Plague của David Hajdu (2008), kể khá đầy đủ về thời kỳ trước và sau Comics Code. Phần tư liệu về Wertham và việc ông chọn lọc ca bệnh được nhà nghiên cứu Carol Tilley công bố năm 2012, có thể tìm qua các bài báo khoa học về thư viện học.
Với người xem phim, Creepshow (1982) là lối vào dễ chịu nhất để thấy tinh thần truyện tranh EC: kinh dị pha hài, nhiều màu, kết thúc kiểu ác giả ác báo. Phim có những cảnh ghê rợn, nên chọn xem theo độ tuổi.
Câu hỏi thường gặp
Comics Code là gì?
Comics Code là bộ quy tắc tự kiểm duyệt do các nhà xuất bản truyện tranh Mỹ lập ra năm 1954. Truyện đạt chuẩn được in con dấu trên bìa, và trong nhiều năm, thiếu con dấu gần như đồng nghĩa với không được bày bán ở sạp báo.
Vì sao Comics Code cấm xác sống?
Bộ luật ra đời sau làn sóng lo ngại truyện kinh dị gây hại cho thiếu niên, nên cấm hẳn các cảnh gắn với người chết biết đi, ma cà rồng, ghoul, người sói. Lần sửa năm 1971 nới cho một số quái vật cổ điển, nhưng xác sống không nằm trong danh sách đó.
Tales from the Crypt có từ năm nào?
Truyện tranh Tales from the Crypt của EC Comics ra đời năm 1950 và dừng sau khi Comics Code áp dụng. Tên này sau đó sống lại qua phim năm 1972 và loạt phim truyền hình của HBO phát từ 1989 đến 1996.
Zuvembie là gì?
"Zuvembie" là từ Marvel dùng trong một số truyện thập niên 1970 thay cho chữ "zombie", được giải thích là để tránh rắc rối với Comics Code. Nó cho thấy cách các biên tập viên lách luật bằng cách đổi tên.
Comics Code chấm dứt khi nào?
Marvel rời bộ luật năm 2001. DC Comics và Archie Comics bỏ năm 2011, coi như khép lại Comics Code sau gần sáu mươi năm.
