Cơn sốt cương thi thập niên 1980 từ Hồng Kông sang Đài Loan, Nhật Bản

Cơn sốt cương thi thập niên 1980 bắt đầu ở Hồng Kông với Cương thi tiên sinh (Mr. Vampire, 1985) rồi lan sang Đài Loan và Nhật Bản trong khoảng ba, bốn năm. Đài Loan làm loạt phim thiếu nhi Cương thi tiểu tử (殭屍小子) với cô bé đạo sĩ Điềm Điềm; Nhật Bản đón cả hai dòng phim, gọi cương thi là kyonshī, bán đồ chơi, ra sách, làm cả chương trình truyền hình riêng. Đến đầu thập niên 1990, cơn sốt nguội dần, nhưng hình ảnh cương thi nhảy đã thành ký ức chung của một thế hệ khán giả châu Á.

Điểm khởi đầu: một thành công vượt dự tính ở Hồng Kông

Cương thi tiên sinh khởi chiếu ngày 7/11/1985 và thu khoảng 20 triệu đô la Hồng Kông, gấp hơn hai lần kinh phí theo số liệu thường được dẫn. Với ngành điện ảnh Hồng Kông lúc đó, đây là tín hiệu rõ ràng: khán giả muốn thêm. Chỉ trong vài năm, hãng Gia Hoà làm liền ba phần tiếp (1986, 1987, 1988), và nhiều hãng khác tung ra hàng loạt phim có đạo sĩ, có cương thi, có hài.

Đặc điểm của điện ảnh Hồng Kông thời ấy giúp cơn sốt lan nhanh: phim được làm nhanh, kinh phí vừa phải, diễn viên đóng nhiều phim cùng lúc, và thị trường xuất khẩu rộng khắp Đông Nam Á, Đài Loan, Nhật Bản, cộng đồng người Hoa ở nước ngoài. Một công thức ăn khách chỉ cần vài tháng là có mặt ở nhiều nước.

Đài Loan: cương thi thành phim thiếu nhi

Ở Đài Loan, cương thi đi theo một hướng riêng: dành cho trẻ em. Loạt phim Cương thi tiểu tử (殭屍小子), sản xuất từ khoảng năm 1985–1986, kể về một nhóm trẻ mồ côi theo gánh xiếc rong, vô tình gỡ bùa của một đoàn cương thi trong rừng, rồi được một ông đạo sĩ già nhận nuôi. Ông có cô cháu gái nhỏ tên Điềm Điềm (Ten Ten), cũng là một "đạo sĩ nhí". Vai Điềm Điềm do nữ diễn viên nhí Shadow Liu đóng, khi mới khoảng bảy tuổi.

Khác với phim Hồng Kông, phim Đài Loan nhẹ nhàng hơn nhiều: có cương thi nhỏ đáng yêu, tình bạn giữa trẻ con và "ma", các màn đuổi bắt hài hước. Loạt phim có nhiều phần tiếp theo cuối thập niên 1980. Có thể nói đây là lần đầu cương thi được "thuần hoá" thành nhân vật cho thiếu nhi, giống cách phương Tây làm với ma Casper hay quái vật Frankenstein trong phim hoạt hình.

Nhật Bản: "kyonshī boom"

Từ rạp chiếu đến truyền hình

Cương thi tiên sinh ra rạp ở Nhật với tên Reigen Dōshi (霊幻道士, "đạo sĩ linh huyễn") và rất thành công. Báo chí và người hâm mộ Nhật gọi hiện tượng sau đó là kyonshī būmu, cơn sốt cương thi. Trẻ con Nhật cuối thập niên 1980 bắt chước cú nhảy hai tay giơ thẳng, dán giấy lên trán chơi trò đạo sĩ – cương thi ở sân trường.

Loạt phim Đài Loan về Điềm Điềm được phát ở Nhật với tên Yūgen Dōshi (幽幻道士, kèm chữ "Kyonshīzu"), và chính ở Nhật, cô bé Điềm Điềm (tên Nhật là Tenten) trở thành ngôi sao nhí rất được yêu thích. Các nguồn Nhật Bản ghi nhận loạt phim này là trụ cột của cơn sốt. Truyền hình Nhật sau đó còn tự sản xuất chương trình cương thi riêng cho thiếu nhi cuối thập niên 1980.

Hàng hoá và văn hoá đại chúng

Đồ chơi, nhãn dán, bùa giấy đồ chơi, sách tranh, băng video... hình ảnh cương thi phủ khắp các cửa hàng. Từ kyonshī đi vào tiếng Nhật thông dụng, và đến nay vẫn xuất hiện trong manga, anime, các nhân vật hoá trang. Nhiều tác phẩm Nhật về sau có nhân vật cương thi với lá bùa trên trán, mặc trang phục kiểu Thanh, như một dạng "nhân vật quen" của văn hoá đại chúng Đông Á.

Dòng thời gian cơn sốt

• 1980 — Quỷ đả quỷ của Hồng Kim Bảo đặt nền cho phim ma võ thuật hài.
• 1985 — Cương thi tiên sinh ra mắt và thành công lớn ở Hồng Kông.
• 1985–1986 — Đài Loan làm Cương thi tiểu tử cho thiếu nhi.
• 1986–1988 — Hồng Kông làm các phần Mr. Vampire II, III, IV và hàng loạt phim ăn theo; phim cương thi Hồng Kông, Đài Loan lần lượt sang Nhật.
• Cuối thập niên 1980 — Nhật Bản ở đỉnh "kyonshī boom"; truyền hình Nhật tự làm chương trình cương thi.
• 1989 — Lâm Chánh Anh tự đạo diễn Nhất mi đạo nhân (Vampire vs Vampire).
• Đầu thập niên 1990 — số phim giảm, cơn sốt nguội; Mr. Vampire 1992 là một trong những phim cuối của làn sóng.
• 1995–1996 — loạt truyền hình Cương thi đạo trưởng (ATV) của Lâm Chánh Anh hồi sinh hình tượng trên màn ảnh nhỏ.

Vì sao cơn sốt nổ ra đúng lúc ấy

Có vài lý do thường được giới phê bình nêu ra:

1. Thời của băng video: cuối thập niên 1980, đầu máy video phổ biến trong gia đình ở nhiều nước châu Á. Phim cương thi, dễ xem, hợp cả nhà, là loại phim thuê băng lý tưởng.
2. Công thức rõ ràng: luật của cương thi đơn giản, dễ nhớ, dễ bắt chước. Trẻ con có thể chơi theo, người lớn xem mà không cần hiểu sâu văn hoá.
3. Cái lạ vừa đủ: với khán giả Nhật, cương thi là cái lạ của "châu Á lục địa", vừa gần vừa xa. Với khán giả Hoa ngữ, nó là ký ức dân gian được làm mới.
4. Không đẫm máu: khác dòng xác sống phương Tây cùng thời, phim cương thi hài ít cảnh ghê rợn, nên phát được rộng rãi trên truyền hình.

Cơn sốt nguội vì chính lý do khiến nó nóng: quá nhiều phim giống nhau trong thời gian ngắn, khán giả chán. Điện ảnh Hồng Kông đầu thập niên 1990 cũng chuyển sang những thể loại khác.

Còn ở Việt Nam?

Ở Việt Nam, phim cương thi Hồng Kông đến với khán giả chủ yếu qua băng video và truyền hình từ cuối thập niên 1980, nhất là thập niên 1990, và trở thành ký ức tuổi thơ của nhiều người. Tên "Cửu thúc", hình ảnh đạo sĩ lông mày rậm và cú nhảy cương thi được nhắc đến như một nét hoài niệm. Vì không có số liệu phát hành chính thức đáng tin, khó nói chính xác phim nào đến trước, phim nào được chiếu nhiều nhất.

Góc nhìn hôm nay: xem lại cơn sốt

Muốn cảm nhận không khí của thời ấy, có thể xem theo cặp: một phim Hồng Kông (Cương thi tiên sinh 1985) và một phim Đài Loan (loạt Cương thi tiểu tử), để thấy cùng một nhân vật được làm cho người lớn và cho trẻ em khác nhau ra sao. Rồi xem Rigor Mortis (2013) để thấy cơn sốt ấy được nhớ lại bằng ánh mắt của người lớn lên cùng nó.

Với phụ huynh: loạt phim Đài Loan về Điềm Điềm vốn làm cho thiếu nhi, nhẹ nhàng hơn phim Hồng Kông, nhưng vẫn có vài cảnh có thể làm trẻ nhỏ sợ. Nên xem cùng con, giải thích rằng đây là chuyện kể, và dừng lại nếu con thấy sợ.