Bánh tông trong Ma Thổi Đèn và Đạo mộ bút ký: cương thi tiểu thuyết trộm mộ

"Bánh tông" (粽子, đọc là zòngzi, chính là bánh ú, bánh chưng gói lá của người Hoa) là tiếng lóng trong tiểu thuyết trộm mộ Trung Quốc, nổi tiếng nhất qua Đạo mộ bút ký của Nam Phái Tam Thúc, để gọi những thi thể "sống dậy" trong mộ cổ — một dạng cương thi của văn học mạng. Ma Thổi Đèn của Thiên Hạ Bá Xướng, bộ truyện mở đầu cơn sốt, cũng đầy những thi thể biến dị và cạm bẫy cõi âm. Cả hai đều là tiểu thuyết hư cấu; trộm mộ ngoài đời là tội phạm và phá huỷ di sản không thể phục hồi.

Hai bộ truyện mở ra dòng tiểu thuyết trộm mộ

Cả hai bộ truyện đã có bản dịch tiếng Việt và được độc giả Việt Nam đọc rộng rãi từ cuối thập niên 2000. Từ năm 2015, nhiều phim điện ảnh và phim truyền hình chuyển thể lần lượt ra đời, như Tầm long quyết (Mojin: The Lost Legend, 2015) của đạo diễn Ô Nhĩ Thiện, chuyển thể từ Ma Thổi Đèn.

Vì sao lại gọi là "bánh tông"

Không có lời giải thích chính thức thống nhất, và giới độc giả truyền nhau nhiều cách hiểu. Cách hay được nhắc nhất dựa vào hình ảnh: thi thể trong mộ cổ được quấn nhiều lớp vải liệm, buộc dây, nằm trong quan tài như chiếc bánh được gói kín trong lá. Một cách hiểu khác cho rằng giới trộm mộ dùng tiếng lóng để tránh nói thẳng điều đáng sợ, giống như nhiều nghề nguy hiểm có những từ kiêng riêng. Dù gốc ở đâu, cái tên vừa dân dã vừa hài hước ấy rất hợp giọng kể của truyện: nhân vật nói về nỗi sợ bằng từ ngữ của bữa ăn, như cách người ta cười để bớt run.

Trong truyện, "khởi thi" (thi thể sống dậy) là một trong những nỗi lo lớn nhất của người xuống mộ. Bánh tông có nhiều loại, mạnh yếu khác nhau, và mỗi loại có cách tránh riêng — tất cả đều là sáng tạo của tác giả dựa trên chất liệu cương thi dân gian, không phải ghi chép thật.

"Người thắp nến, ma thổi đèn": cái tên của một bộ truyện

Tên Ma Thổi Đèn đến từ một "quy tắc" trong truyện: khi vào mộ, người theo phái Mô Kim thắp một ngọn nến ở góc đông nam rồi mới làm việc. Nếu nến tắt, đó là dấu hiệu "chủ nhân" của ngôi mộ không đồng ý, phải trả lại đồ và rời đi ngay. Câu "người thắp nến, ma thổi đèn" (人点烛，鬼吹灯) gói trọn tinh thần của truyện: có giới hạn mà con người không được vượt qua.

Đọc kỹ, quy tắc này thật ra là một lời răn: lòng tham phải có điểm dừng. Nhiều đoạn truyện xoay quanh hậu quả của những người không chịu dừng lại.

Mô Kim hiệu uý: từ một bài hịch có thật đến tiểu thuyết

Danh xưng Mô Kim hiệu uý (摸金校尉) và Phát Khâu trung lang tướng (发丘中郎将) không phải do tiểu thuyết bịa ra. Chúng xuất hiện trong bài hịch nổi tiếng của Trần Lâm, một trong "Kiến An thất tử", viết thay Viên Thiệu để kể tội Tào Tháo vào khoảng năm 200, thời Đông Hán. Trong bài hịch, Trần Lâm buộc tội Tào Tháo đặt ra các chức quan này để đào mộ lấy vàng bạc nuôi quân.

Các nhà sử học lưu ý đây là văn hịch, viết để kích động, nên có thể phóng đại; không có bằng chứng chắc chắn Tào Tháo thật sự đặt các chức quan ấy. Ma Thổi Đèn lấy hai danh xưng cổ này làm gốc rồi dựng thành bốn "môn phái" trộm mộ hư cấu — Mô Kim hiệu uý, Phát Khâu thiên quan, Ban Sơn đạo nhân, Tá Lĩnh lực sĩ — mỗi phái một nghề riêng. Đây là ví dụ điển hình của cách tiểu thuyết mạng Trung Quốc pha sử liệu với tưởng tượng: một mẩu sử thật làm điểm tựa, còn lại là sáng tạo.

Cương thi trong tiểu thuyết trộm mộ khác phim Hồng Kông thế nào

• Không nhảy, không quan phục: bánh tông và hung thi trong truyện gắn với mộ cổ của nhiều triều đại, từ Chiến Quốc tới Minh, Thanh, nên không có "đồng phục" chung.
• Không có đạo sĩ áo vàng: người đối mặt là những kẻ xuống mộ, dựa vào kinh nghiệm, kiến thức phong thuỷ và may mắn, không có phép thuật chính thống.
• Gắn với kiến trúc mộ: nỗi sợ đến từ không gian — đường hầm, cơ quan, quan tài nhiều lớp — nhiều hơn từ bản thân cương thi.
• Giọng kể: không hài nhẹ như phim thập niên 1980, nhưng cũng không u tối hoàn toàn; truyện pha phiêu lưu, bí ẩn, có tiếng cười của nhân vật Bàn Tử.

Có thể nói, nếu phim Hồng Kông biến cương thi thành nhân vật hài trong thế giới đạo sĩ, thì tiểu thuyết trộm mộ biến nó thành một phần của "thám hiểm hầm mộ", gần với dòng phiêu lưu khảo cổ kiểu phương Tây hơn.

Điều cần nói rõ: trộm mộ ngoài đời là tội phạm

Sức hút của tiểu thuyết trộm mộ khiến không ít người tò mò về chuyện "đào mộ tìm báu vật". Cần nhắc lại cho rõ:

• Trộm mộ là vi phạm pháp luật nghiêm trọng ở Việt Nam, Trung Quốc và hầu hết các nước. Ở Việt Nam, mua bán, trao đổi, đào bới trái phép di vật, cổ vật đều bị pháp luật về di sản văn hoá nghiêm cấm.
• Phá huỷ di sản không thể phục hồi: giá trị lớn nhất của một ngôi mộ cổ không phải vàng bạc mà là bối cảnh — vị trí đồ vật, lớp đất, dấu vết nghi lễ. Một lần đào trộm xoá sạch những thông tin mà các nhà khảo cổ cần để hiểu quá khứ.
• Tôn trọng người đã khuất: mộ phần là nơi an nghỉ, gắn với tình cảm của con cháu và cộng đồng.

Muốn thoả trí tò mò về mộ cổ, con đường đúng là bảo tàng, di chỉ khảo cổ đã mở cửa, sách và phim tài liệu của các nhà khảo cổ học.

Góc nhìn hôm nay: từ truyện sang khảo cổ thật

Nhiều độc giả kể rằng chính Ma Thổi Đèn hay Đạo mộ bút ký khiến họ bắt đầu quan tâm đến lịch sử, phong thuỷ, cổ vật. Đó là phần đáng giữ lại. Một số hướng đi tiếp:

1. Tham quan: các khu lăng mộ đã được khai quật khoa học và mở cửa, như khu lăng Tần Thuỷ Hoàng ở Thiểm Tây với tượng binh mã, hay ở Việt Nam là các bảo tàng lịch sử có trưng bày hiện vật từ mộ cổ.
2. Đọc khảo cổ học phổ thông: sách giới thiệu về mộ thời Hán, mộ thuyền, mộ cự thạch… cho thấy người xưa nghĩ gì về thế giới bên kia.
3. Đọc truyện như đọc truyện: thưởng thức trí tưởng tượng của tác giả, nhưng tách bạch giữa "quy tắc" trong truyện và hiểu biết thật.