Xác sống là tấm gương xã hội: mỗi thời kỳ sợ một điều khác nhau

Xác sống được gọi là tấm gương xã hội vì mỗi thời kỳ dùng chúng để nói về một nỗi sợ riêng: mất tự do vào thập niên 1930, chủ nghĩa tiêu dùng cuối thập niên 1970, dịch bệnh toàn cầu đầu thế kỷ 21, sự cô đơn giữa đô thị và màn hình những năm gần đây. Xác sống là quái vật "trống rỗng" nhất trong các loại quái vật: không có tính cách, không có tiếng nói, nên khán giả dễ đặt vào đó bất cứ nỗi lo nào của mình. Bài này đi qua những ẩn dụ văn hoá phổ biến nhất, ở mức đọc hiểu tác phẩm, không nhằm vào quốc gia hay thời sự cụ thể nào.

Vì sao xác sống là chiếc bình chứa ẩn dụ hoàn hảo

Ma cà rồng có quá khứ quý tộc, có sức quyến rũ, có câu chuyện riêng. Người sói có bi kịch giằng xé giữa người và thú. Xác sống thì không có gì: chúng là người bình thường, hàng xóm, đồng nghiệp, người thân, bỗng mất hết những gì làm nên con người. Chính sự trống rỗng ấy cho phép mỗi đạo diễn, mỗi nhà văn đổ vào đó điều họ muốn nói.

Còn một lý do nữa: xác sống luôn đi thành bầy, và bầy giống xã hội. Câu chuyện xác sống gần như luôn là câu chuyện về một cộng đồng sụp đổ và một nhóm nhỏ cố dựng lại trật tự. Điều đó biến thể loại này thành chỗ lý tưởng để bàn về con người sống chung với nhau như thế nào.

Những ẩn dụ qua từng thời kỳ

Thập niên 1930–1940: nỗi sợ bị điều khiển

Xác sống trong phim Hollywood đầu tiên là người bị phù phép thành kẻ lao động không ý chí, như trong White Zombie (1932). Ra đời giữa thời Đại suy thoái, khi hàng triệu người thất nghiệp và phụ thuộc vào những công việc nặng nhọc, hình ảnh người lao động bị biến thành cỗ máy vô hồn chạm vào một nỗi lo rất thật. Nhiều nhà nghiên cứu cũng chỉ ra rằng các phim này mang cái nhìn thực dân về vùng Caribe, nên chính chúng cũng là tấm gương phản chiếu định kiến của người làm phim.

Cuối thập niên 1970: xác sống trong trung tâm thương mại

Ẩn dụ nổi tiếng nhất của thể loại là trung tâm thương mại trong Dawn of the Dead (1978): xác sống lũ lượt quay về nơi chúng từng hay đến khi còn sống, đi lại giữa các gian hàng như theo thói quen. Hình ảnh ấy thường được đọc là lời châm biếm về chủ nghĩa tiêu dùng, nơi con người đi mua sắm như bị lập trình (phim có bài riêng ở danh mục điện ảnh Âu Mỹ). Từ đây, "xác sống tiêu dùng" trở thành một ẩn dụ quen thuộc, xuất hiện cả trong ngôn ngữ báo chí.

Thập niên 2000: dịch bệnh và một thế giới quá kết nối

Đầu thế kỷ 21, khi các dịch bệnh mới nổi khiến cả thế giới lo lắng và máy bay nối mọi châu lục trong vài giờ, xác sống chuyển từ "người chết sống dậy" sang "người nhiễm bệnh". Câu chuyện bây giờ bắt đầu ở một phòng thí nghiệm hay một ca bệnh đầu tiên, rồi lan qua sân bay, thành phố, biên giới. Nỗi sợ ở đây là mặt trái của toàn cầu hoá: những gì nối ta với nhau cũng có thể lan truyền tai hoạ.

Cũng trong giai đoạn này, xác sống trở thành cách bàn về sự chuẩn bị và lòng tin vào thể chế: chính quyền có kịp phản ứng không, thông tin có được nói thật không. Tiểu thuyết Feed (2010) của Mira Grant đi sâu vào câu hỏi truyền thông và nỗi sợ được sử dụng như thế nào.

Thói quen thường ngày: ta có đang sống như xác sống

Một trong những ẩn dụ được yêu thích nhất là xác sống như hình ảnh của chính đời sống thường ngày. Shaun of the Dead (2004) mở đầu bằng những cảnh người dân London đi làm, đứng chờ xe buýt, làm việc ở siêu thị với gương mặt vô hồn, và nhân vật chính mất khá lâu mới nhận ra xung quanh mình đã toàn xác sống. Câu đùa nằm ở chỗ: khác biệt không lớn lắm.

Colson Whitehead đẩy ý tưởng này xa hơn trong Zone One (2011) với những "straggler", xác sống đứng im ở một chỗ quen của đời trước, như một nhân viên bên máy photocopy. Chúng là hình ảnh của một đời sống lặp lại đến mức không cần ý thức. Ẩn dụ này hợp với mọi xã hội hiện đại, nơi người ta hay than "sống như cái máy".

Cô đơn giữa đô thị và màn hình

Những năm gần đây, nhiều phim xác sống đặt nhân vật vào cảnh cô lập: một mình trong căn hộ, chỉ còn liên lạc qua điện thoại và mạng. Phim Hàn #Alive (2020) và phim Pháp The Night Eats the World (2018) là hai ví dụ (bàn ở các danh mục tương ứng). Nỗi sợ ở đây không phải đám đông xác sống bên ngoài, mà là sự trống trải bên trong: con người sống cạnh nhau mà không biết nhau, và thế giới số vừa là sợi dây cứu sinh vừa là bức tường.

Người ta cũng hay dùng chữ "zombie" để nói về thói quen lướt màn hình vô thức, đi đường cúi gằm vào điện thoại. Đây là cách dùng chữ đời thường, cho thấy hình ảnh xác sống đã thấm sâu vào ngôn ngữ.

Người khác biệt và định kiến

Khi xác sống bắt đầu có trí khôn và nội tâm, ẩn dụ đổi chiều. Không còn là "chúng" đáng sợ, mà là "chúng" bị đối xử thế nào. Loạt phim Anh In the Flesh (2013) kể về những người được chữa khỏi trở về làng, phải trang điểm che dấu vết, chịu ánh mắt nghi kỵ và bị gọi bằng từ miệt thị. Warm Bodies (2010) kể chuyện tình vượt qua ranh giới giữa hai "phe". Những câu chuyện này dùng xác sống để nói về cách cộng đồng đối xử với người khác mình, về nỗi sợ người lạ và khả năng thay đổi.

Bảng tóm tắt: mỗi thời kỳ sợ một điều

Đừng đọc quá tay

Có một điều cần nói thẳng: không phải phim xác sống nào cũng là lời bình luận xã hội. Rất nhiều phim chỉ muốn làm khán giả sợ, cười, hồi hộp, và điều đó hoàn toàn chính đáng. Người làm phim cũng không phải lúc nào cũng có ý định đúng như cách khán giả diễn giải. Đọc ẩn dụ là một cách xem phim, không phải cách duy nhất. Một bộ phim hay vẫn hay khi ta chỉ xem nó như một câu chuyện.

Cách đọc tốt nhất là dựa vào chính tác phẩm: những gì máy quay chọn cho thấy, những gì nhân vật nói, cách câu chuyện kết thúc. Một ẩn dụ thuyết phục là ẩn dụ có bằng chứng trong phim, không phải ẩn dụ người xem tự mang vào.

Góc nhìn hôm nay

Muốn đọc sâu, có hai cuốn nên tìm: Zombies: A Cultural History của Roger Luckhurst (2015), đi qua lịch sử hình tượng xác sống từ Haiti đến thế kỷ 21, và American Zombie Gothic của Kyle William Bishop (2010), phân tích phim xác sống Mỹ trong bối cảnh văn hoá. Một bài tập thú vị cho nhóm bạn mê phim: mỗi người chọn một phim xác sống và thử trả lời "phim này sợ điều gì", rồi so sánh. Bạn sẽ ngạc nhiên vì cùng một loại quái vật mà mỗi phim nói một chuyện khác.