Trong phim và truyện, xác sống lây theo năm kiểu chính: qua vết cắn, qua máu và dịch cơ thể, qua bào tử, qua không khí, và kiểu "ai chết cũng sống dậy" bất kể có bị cắn hay không. Mỗi kiểu không chỉ là chi tiết khoa học hư cấu, mà là một quyết định kể chuyện: nó định ra nhịp của bộ phim, loại bi kịch nhân vật phải trải qua, và mức độ hy vọng còn lại cho thế giới ấy. Hiểu luật lây là hiểu được nửa cách một tác phẩm xác sống vận hành.
Vì sao tác giả phải chọn luật lây từ đầu
Một thế giới xác sống thuyết phục khi người xem nắm được luật, dù không ai giải thích dài dòng. Luật lây quyết định ba câu hỏi mà khán giả sẽ tự hỏi trong suốt câu chuyện: ai có thể bị nhiễm, nhanh tới mức nào, và có cách nào ngăn được không. Nếu tác giả đổi luật giữa chừng vì tiện cho cốt truyện, người xem cảm thấy bị lừa. Vì thế các tác phẩm hay thường đặt luật rõ ngay trong nửa giờ đầu, thường qua một cảnh nhân vật chứng kiến lần lây đầu tiên.
Năm kiểu lây trong hư cấu
Kiểu một: lây qua vết cắn
Đây là luật quen thuộc nhất. Xác sống cắn, người bị cắn sau một thời gian sẽ biến đổi. Luật này dần định hình trong phim Mỹ từ cuối thập niên 1960 đến thập niên 1980 và trở thành mặc định của thể loại.
Sức mạnh kể chuyện của nó nằm ở khoảng chờ. Giữa lúc bị cắn và lúc biến đổi là một khoảng thời gian, dài hay ngắn tuỳ tác phẩm, và trong khoảng ấy nảy ra những tình huống quen thuộc nhất của thể loại:
- Nhân vật giấu vết thương vì sợ bị bỏ lại.
- Nhóm phải quyết định làm gì với người bạn đang dần biến đổi.
- Người bị nhiễm nói lời từ biệt, chọn cách ra đi của mình.
Thời gian ủ bệnh là "núm vặn" của đạo diễn. Ngắn vài giây thì phim thành cuộc chạy đua hỗn loạn, như nhiều phim hành động nhanh. Dài vài giờ đến vài ngày thì phim có chỗ cho bi kịch gia đình, cho những cuộc chia tay, như loạt phim truyền hình nổi tiếng nhất về xác sống của Mỹ.
Kiểu hai: lây qua máu và dịch cơ thể
Luật này đẩy mối nguy lên cao: không cần bị cắn, chỉ cần một giọt máu rơi vào mắt hay miệng là đủ. Một bộ phim Anh đầu thập niên 2000 về virus "Rage" là ví dụ hay được nhắc, khi các nhân vật nhiễm bệnh chỉ trong vài giây sau tiếp xúc.
Hệ quả kể chuyện: mọi cuộc đụng độ đều nguy hiểm, kể cả khi nhân vật "thắng". Sự cẩn trọng, đồ bảo hộ, cách ly trở thành một phần của câu chuyện. Luật này cũng gần với hiểu biết về dịch tễ thật hơn, nên các phim chọn nó thường mang không khí của phim dịch bệnh, với trạm kiểm dịch, bác sĩ, phòng thí nghiệm.
Kiểu ba: lây qua bào tử
Từ thập niên 2010, nấm trở thành nguồn cảm hứng lớn cho xác sống hư cấu, sau khi công chúng biết tới các loài nấm ký sinh thật điều khiển hành vi côn trùng (chuyện đã được bàn ở nơi khác). Trong tiểu thuyết The Girl with All the Gifts (2014), mầm bệnh là một loại nấm; một loạt tác phẩm nổi tiếng khác cũng dùng nấm làm nguyên nhân.
Bào tử mở ra hai điều mới. Một là môi trường trở nên nguy hiểm: không phải chỉ xác sống, mà cả những căn phòng, khu rừng đầy bào tử. Hai là khả năng tiến hoá: nấm có vòng đời riêng, có thể phát triển theo hướng mà con người không lường được, cho phép tác giả kể chuyện về một hệ sinh thái mới thay thế loài người, chứ không chỉ một đại dịch.
Kiểu bốn: lây qua không khí, khí độc, âm thanh
Một số tác phẩm để tác nhân lan qua không khí: khí hoá học, mưa nhiễm độc, hay một làn khói từ phòng thí nghiệm. Phim hài kinh dị Mỹ năm 1985 với hoá chất "Trioxin" là ví dụ nổi tiếng (bàn ở danh mục điện ảnh Âu Mỹ). Kiểu lây này khiến thảm hoạ lan cực nhanh, và thường dùng cho phim mang màu châm biếm hoặc phim quy mô lớn.
Lạ nhất là phim Canada Pontypool (2008), nơi tác nhân lây qua chính lời nói, qua những từ ngữ nhất định. Ý tưởng này biến xác sống thành câu chuyện về ngôn ngữ và truyền thông, cho thấy luật lây có thể sáng tạo tới đâu (phim có bài riêng ở danh mục xác sống thế giới).
Kiểu năm: ai chết cũng sống dậy
Đây là luật tàn nhẫn nhất. Mọi người đều đã mang mầm bệnh sẵn, nên ai chết, dù vì tai nạn, bệnh tật hay tuổi già, cũng sẽ sống dậy. Vết cắn chỉ làm cái chết đến nhanh hơn. Loạt truyện tranh và truyền hình Mỹ nổi tiếng nhất về xác sống dùng luật này, và tiểu thuyết Feed (2010) của Mira Grant cũng vậy, với virus ngủ trong cơ thể mọi người.
Hệ quả là không ai thoát được. Ngay cả nơi an toàn nhất cũng có thể sụp đổ từ bên trong khi có người qua đời. Luật này chuyển trọng tâm từ "tránh bị cắn" sang câu hỏi hiện sinh: sống thế nào khi biết cái chết của mình cũng sẽ thành mối nguy cho người thân.
Bảng so sánh năm luật lây
| Luật lây | Tốc độ lan | Có thể phòng tránh | Loại câu chuyện hợp nhất |
|---|---|---|---|
| Vết cắn | Tuỳ thời gian ủ bệnh | Có, nếu tránh tiếp xúc | Bi kịch nhóm người, gia đình, chia tay |
| Máu, dịch cơ thể | Rất nhanh | Khó, cần bảo hộ | Phim dịch bệnh, cách ly |
| Bào tử | Theo môi trường | Khó, cần tránh vùng nhiễm | Sinh thái, tiến hoá, thế giới mới |
| Không khí, khí độc, lời nói | Cực nhanh | Gần như không | Châm biếm, thảm hoạ quy mô lớn, ý tưởng lạ |
| Ai chết cũng sống dậy | Chậm nhưng không dừng | Không | Câu chuyện dài hơi về xã hội, cái chết |
Miễn nhiễm, người mang mầm và thuốc giải
Sau luật lây, câu hỏi tiếp theo của mọi tác giả là có ai miễn nhiễm không. Một nhân vật miễn nhiễm lập tức trở thành trung tâm câu chuyện: người đó có thể là chìa khoá cho thuốc chữa, nên vừa quý giá vừa bị săn đuổi. Đây là motif xuất hiện ở rất nhiều tiểu thuyết và phim.
Biến thể tinh tế hơn là người mang mầm: nhiễm nhưng không biến đổi, hoặc biến đổi chỉ một phần. Cô bé Melanie trong The Girl with All the Gifts là ví dụ điển hình. Câu chuyện về những người này thường đặt ra câu hỏi đạo đức: họ là người hay mối hoạ, có quyền sống hay chỉ là mẫu thí nghiệm.
Thuốc giải là chiếc chìa khoá cuối cùng. Có tác phẩm để hy vọng ấy treo lơ lửng suốt nhiều mùa; có tác phẩm cho thuốc giải xuất hiện, rồi kể chuyện xã hội đối xử với những người được chữa khỏi, như loạt phim truyền hình Anh In the Flesh (2013).
Góc nhìn hôm nay: luật lây hư cấu và hiểu biết thật
Luật lây trong hư cấu mượn nhiều từ y học thật: thời gian ủ bệnh, đường lây, người mang mầm không triệu chứng. Vì vậy phim xác sống đôi khi được dùng như một cách vui để nói về dịch tễ học với học sinh. Nhưng nên nhớ chúng là phóng đại có chủ ý. Không có tác nhân nào ngoài đời làm người chết sống lại. Muốn hiểu bệnh truyền nhiễm thật, nguồn đúng là các tổ chức y tế, sách giáo khoa sinh học, và nhân viên y tế.
Một bài tập thú vị cho người viết: thử đổi luật lây của một bộ phim quen thuộc, rồi hình dung câu chuyện sẽ khác thế nào. Đổi vết cắn thành bào tử, câu chuyện về một chuyến tàu có thể thành câu chuyện về một khu rừng. Đổi "ai chết cũng sống dậy" thành lây qua máu, một bi kịch gia đình có thể thành phim hành động.
Câu hỏi thường gặp
Xác sống lây bệnh bằng cách nào?
Trong hư cấu, có năm kiểu lây chính: vết cắn, máu và dịch cơ thể, bào tử, không khí hoặc các tác nhân lạ, và kiểu ai chết cũng sống dậy. Mỗi tác phẩm chọn một kiểu, và luật đó quyết định nhịp, loại bi kịch của câu chuyện.
Vì sao bị xác sống cắn lại biến thành xác sống?
Đó là luật do các nhà làm phim đặt ra, định hình trong phim Mỹ từ cuối thập niên 1960 đến thập niên 1980. Khoảng thời gian chờ biến đổi giúp tạo ra những tình huống bi kịch như giấu vết thương hay chia tay người thân.
Thời gian ủ bệnh xác sống là bao lâu?
Không có con số chung vì mỗi tác phẩm tự đặt. Có phim chỉ vài giây, có loạt phim kéo dài vài giờ đến vài ngày; thời gian càng dài thì câu chuyện càng có chỗ cho bi kịch tình cảm.
Có phim xác sống nào lây qua không khí không?
Có. Một số phim để tác nhân lan qua khí hoá học hoặc khói từ phòng thí nghiệm, như phim hài kinh dị Mỹ năm 1985 với hoá chất Trioxin. Phim Canada Pontypool (2008) còn để tác nhân lây qua lời nói.
Ai chết cũng thành xác sống nghĩa là gì?
Đó là luật mà mọi người đều đã mang mầm bệnh, nên dù chết vì lý do gì cũng sẽ sống dậy. Luật này xuất hiện trong loạt truyện tranh, truyền hình nổi tiếng nhất về xác sống của Mỹ và trong tiểu thuyết Feed.
