Trong phim và truyện, dịch xác sống thường bắt nguồn từ một trong năm thứ: ma thuật, vật thể từ vũ trụ hoặc phóng xạ, hoá chất, virus do con người tạo ra, và sinh vật ký sinh như nấm. Ngoài ra còn một lựa chọn ngày càng phổ biến: không giải thích gì cả. Nguồn gốc mà tác giả chọn gần như luôn phản chiếu nỗi sợ của thời đại, nên nhìn danh sách nguyên nhân qua các thập niên cũng là nhìn lại những gì con người từng lo lắng.
Ma thuật và phù phép: xác sống của thập niên 1930–1940
Những phim xác sống đầu tiên của Hollywood, như White Zombie (1932) và I Walked with a Zombie (1943), lấy cảm hứng từ hình ảnh Caribe mà người Mỹ thời đó biết qua sách báo. Xác sống là người bị một kẻ có quyền năng phù phép, biến thành nô lệ không ý chí. Nguyên nhân không lây lan, không thành dịch; nó gắn với một cá nhân và một âm mưu.
Nỗi sợ ẩn sau là mất quyền tự chủ: bị điều khiển, bị biến thành công cụ. Đây cũng là lý do xác sống thời kỳ này gần với câu chuyện về quyền lực hơn là về đại dịch. Nhiều nhà nghiên cứu ngày nay nhìn lại các phim này một cách phê phán, vì chúng dựng hình ảnh tín ngưỡng Haiti theo con mắt người ngoài, thiếu hiểu biết và nhiều định kiến.
Vũ trụ và phóng xạ: nỗi lo của thời đại nguyên tử
Thập niên 1950, khi người ta nói nhiều về bom nguyên tử và thám hiểm không gian, xác sống bắt đầu đến từ trời. Trong Invisible Invaders (1959), người ngoài hành tinh chiếm lấy xác người chết để tấn công Trái Đất. Plan 9 from Outer Space (ra rạp năm 1959) của Ed Wood cũng có người ngoài hành tinh đánh thức người chết, và phim này sau trở thành biểu tượng "phim dở đến mức đáng yêu".
Bộ phim xác sống năm 1968 nổi tiếng nhất kế thừa không khí ấy: trong phim, bản tin nhắc tới một tàu thăm dò trở về từ sao Kim mang theo bức xạ lạ, như một giả thuyết cho việc người chết sống dậy. Phim không khẳng định, chỉ để lửng. Chính sự lửng lơ này về sau trở thành phong cách.
Hoá chất và phòng thí nghiệm quân sự
Đến thập niên 1970–1980, nỗi sợ chuyển sang những gì con người tự làm ra. The Crazies (1973), một phim khác của George Romero, kể về một vũ khí sinh học rò rỉ làm dân một thị trấn hoá điên. Phim hài kinh dị Mỹ năm 1985 với hoá chất "Trioxin" để quân đội cất giấu những thùng chứa bí mật, rồi một tai nạn ngớ ngẩn thả chúng ra.
Điểm chung của giai đoạn này là sự vô trách nhiệm của tổ chức lớn: quân đội, tập đoàn, cơ quan bí mật. Xác sống không còn là lỗi của một phù thuỷ, mà là lỗi của hệ thống. Người xem bắt đầu thấy quen với kiểu nhân vật quan chức che giấu sự thật.
Virus nhân tạo và tập đoàn: thập niên 1990–2000
Khi công nghệ sinh học trở thành chủ đề nóng, virus nhân tạo lên ngôi. Loạt tác phẩm Resident Evil, bắt đầu từ bản gốc trên máy chơi của Capcom năm 1996 rồi thành loạt phim người đóng từ 2002, có tập đoàn dược phẩm Umbrella và "virus T" như biểu tượng của việc nghiên cứu vượt khỏi kiểm soát (các phim được bàn ở danh mục điện ảnh Âu Mỹ). Max Brooks trong The Zombie Survival Guide (2003) đặt ra virus Solanum, một nguyên nhân sinh học có quy tắc chặt chẽ.
Một biến thể đáng chú ý là tai hoạ sinh ra từ ý định tốt. Trong tiểu thuyết Feed (2010) của Mira Grant, hai virus được tạo ra để chữa cảm lạnh và ung thư kết hợp với nhau thành mầm xác sống. Ý tưởng "thuốc chữa thành thảm hoạ" xuất hiện ở nhiều tác phẩm khác, phản ánh một cảm giác lẫn lộn của xã hội hiện đại với y học: biết ơn, nhưng cũng sợ những gì vượt quá hiểu biết.
Ký sinh và nấm: tự nhiên phản công
Từ thập niên 2010, khi người ta biết nhiều hơn về những sinh vật thật có khả năng điều khiển hành vi vật chủ (chuyện được bàn kỹ ở nơi khác), nấm và ký sinh trở thành nguồn gốc hấp dẫn. Tiểu thuyết The Girl with All the Gifts (2014) dùng một loài nấm; nhiều tác phẩm khác cùng thời đi theo hướng ấy.
Khác với virus nhân tạo, nguồn gốc này không có kẻ có lỗi rõ ràng. Tai hoạ không đến từ phòng thí nghiệm, mà từ chính tự nhiên. Nỗi sợ ở đây là con người không còn là đỉnh của tự nhiên, và một sinh vật nhỏ bé có thể thay thế ta. Nó hợp với thời kỳ người ta lo nhiều về biến đổi khí hậu và sự mất cân bằng sinh thái.
Ở châu Á còn có biến thể riêng: loạt phim Hàn Quốc Kingdom (2019) để nguồn gốc dịch bệnh gắn với một loài cây thảo dược trong bối cảnh triều Joseon, kết hợp yếu tố tự nhiên với âm mưu cung đình (bàn kỹ ở danh mục xác sống Hàn Quốc).
Không giải thích: lựa chọn của nhiều tác phẩm hay nhất
Có lẽ lựa chọn táo bạo nhất là không nói gì về nguồn gốc. Câu khẩu hiệu nổi tiếng của Dawn of the Dead (1978), đại ý "khi địa ngục hết chỗ, người chết sẽ đi trên mặt đất", gợi một lời giải thích mang màu tôn giáo mà không xác nhận. Loạt truyện tranh và truyền hình xác sống nổi tiếng nhất của Mỹ cũng không bao giờ giải thích rõ đại dịch bắt đầu từ đâu.
Vì sao nhiều tác giả chọn vậy? Ba lý do hay được nêu:
- Tập trung vào con người: câu chuyện là về người sống đối xử với nhau thế nào, không phải về khoa học.
- Giữ cảm giác bất lực: nhân vật cũng không biết, nên người xem chia sẻ sự hoang mang của họ.
- Tránh lời giải thích làm hỏng câu chuyện: nguồn gốc càng cụ thể, càng dễ bị soi lỗi, càng dễ lỗi thời.
Phim hài cũng tận dụng điều này: trong Shaun of the Dead (2004), các bản tin trên truyền hình liên tục đưa ra giả thuyết mâu thuẫn, còn nhân vật chính thì bận lo chuyện riêng, một cách châm biếm việc truyền thông và con người thường phản ứng với khủng hoảng.
Bảng tổng hợp: nguồn gốc dịch xác sống qua các thời kỳ
| Thời kỳ | Nguồn gốc phổ biến | Ví dụ | Nỗi sợ phản chiếu |
|---|---|---|---|
| 1930–1940 | Phù phép, ma thuật | White Zombie (1932) | Bị điều khiển, mất tự chủ |
| 1950–1960 | Người ngoài hành tinh, bức xạ | Invisible Invaders (1959), phim năm 1968 | Thời đại nguyên tử, không gian |
| 1970–1980 | Vũ khí sinh học, hoá chất quân sự | The Crazies (1973), phim Trioxin 1985 | Tổ chức lớn vô trách nhiệm |
| 1990–2000 | Virus nhân tạo, tập đoàn | Resident Evil, Solanum | Công nghệ sinh học vượt kiểm soát |
| 2010 trở đi | Nấm, ký sinh, tự nhiên | The Girl with All the Gifts (2014) | Tự nhiên phản công, mất vị trí đỉnh |
| Mọi thời kỳ | Không giải thích | Dawn of the Dead (1978), Shaun of the Dead (2004) | Bất lực, hoang mang |
Góc nhìn hôm nay
Bảng trên là xu hướng chung chứ không phải quy luật cứng; mỗi thời kỳ đều có ngoại lệ. Nhưng nó cho thấy một điều thú vị: xác sống là "tấm gương" mà mỗi thế hệ soi vào nỗi lo của riêng mình. Người muốn đọc sâu hơn có thể tìm sách Zombies: A Cultural History của Roger Luckhurst (2015) hoặc American Zombie Gothic của Kyle William Bishop (2010), cả hai đều phân tích xác sống trong bối cảnh lịch sử. Bài "Xác sống là tấm gương xã hội" trong danh mục này đi tiếp hướng ấy.
Câu hỏi thường gặp
Dịch xác sống trong phim bắt nguồn từ đâu?
Tuỳ tác phẩm: ma thuật, bức xạ từ vũ trụ, hoá chất, virus nhân tạo hoặc nấm ký sinh. Nhiều tác phẩm nổi tiếng chọn không giải thích, để tập trung vào câu chuyện con người.
Vì sao phim xác sống hay đổ lỗi cho phòng thí nghiệm?
Từ thập niên 1970, nỗi sợ xã hội chuyển sang những gì con người tự làm ra, như vũ khí sinh học và công nghệ di truyền. Phòng thí nghiệm, tập đoàn và quân đội trở thành biểu tượng của việc nghiên cứu vượt khỏi kiểm soát.
Phim xác sống năm 1968 giải thích nguyên nhân thế nào?
Phim chỉ để bản tin nhắc tới một tàu thăm dò từ sao Kim mang theo bức xạ lạ như một giả thuyết, không khẳng định. Sự lửng lơ này sau trở thành phong cách của nhiều phim xác sống.
Vì sao The Walking Dead không giải thích nguồn gốc dịch?
Nhiều tác giả cố ý không giải thích để tập trung vào con người, giữ cảm giác bất lực của nhân vật và tránh lời giải thích dễ bị soi lỗi. Loạt truyện tranh và truyền hình này là ví dụ nổi bật của lựa chọn đó.
Xác sống do nấm có từ khi nào?
Ý tưởng xác sống do nấm trở nên phổ biến từ thập niên 2010, khi công chúng biết nhiều hơn về các loài nấm thật điều khiển hành vi côn trùng. Tiểu thuyết The Girl with All the Gifts (2014) là một ví dụ tiêu biểu.
