Xác sống (zombie), ghoul, người nhiễm (infected) và revenant đều là "người không còn là người" trong truyện, nhưng không phải một thứ. Xác sống là người chết sống dậy, thường mất trí; ghoul gốc là yêu quái ăn xác trong văn hoá Ả Rập; người nhiễm là người còn sống bị bệnh làm hoá dữ; còn revenant là người chết trở về từ mồ trong truyện kể châu Âu trung cổ, thường có mục đích riêng. Phân biệt được bốn chữ này giúp đọc đúng phim, đúng sách, và hiểu vì sao giới hâm mộ hay cãi nhau "đó có phải xác sống không".
Xác sống: từ một chữ Haiti đến hình tượng toàn cầu
Chữ "zombie" đi vào tiếng Anh từ zonbi của tín ngưỡng Haiti, nơi nó chỉ người bị phù phép thành kẻ không ý chí; phần nguồn gốc này đã được bàn kỹ ở nơi khác. Điều cần biết ở đây là nghĩa của chữ đã đổi hẳn. Trong điện ảnh đầu thế kỷ 20, như White Zombie (1932), xác sống là nô lệ bị điều khiển, không lây cho ai. Từ cuối thập niên 1960, nó thành người chết sống dậy hàng loạt, lây lan, và chỉ biết đói.
Hiện nay, khi nói "xác sống" theo nghĩa phổ thông, người ta thường ngầm hiểu các đặc điểm:
- Đã chết thật rồi mới cử động lại.
- Mất gần hết trí khôn và nhân cách.
- Có thể lây sang người khác, thường qua vết cắn.
- Không biết đau, không biết mệt, chỉ có một bản năng chủ đạo.
Mỗi tác phẩm có thể bỏ bớt hoặc đổi một vài điểm, nhưng càng bỏ nhiều thì càng xa chữ "xác sống" theo nghĩa phổ biến.
Ghoul: yêu quái sa mạc trước khi là xác sống
Ghoul đến từ chữ ghūl trong tiếng Ả Rập, chỉ một loại yêu quái trong truyện kể dân gian, hay lảng vảng ở sa mạc và nghĩa địa, có thể đổi hình dạng, dụ người đi lạc. Người đọc phương Tây biết đến ghoul chủ yếu qua các bản dịch Nghìn lẻ một đêm thế kỷ 18–19, và từ đó ghoul gắn với hình ảnh kẻ ăn xác người chết ở nghĩa trang.
Điểm khác căn bản: ghoul vốn là sinh vật siêu nhiên, không phải người chết sống lại. Nhưng ranh giới sớm bị xoá. Trong phim năm 1968 vốn được coi là khai sinh xác sống hiện đại, các nhân vật gọi những kẻ đi lại ấy là "ghoul", không dùng chữ "zombie". Phải tới các phim sau, chữ "zombie" mới chiếm chỗ. Đến nay, trong tiếng Anh đại chúng, ghoul vẫn được dùng như từ gần nghĩa, nhưng thường có sắc thái quái vật nghĩa địa hơn.
Người nhiễm: còn sống, chỉ là bệnh
"Người nhiễm" (infected) là thuật ngữ quan trọng nhất để hiểu xác sống thế kỷ 21. Từ đầu thập niên 2000, nhiều phim và sách để những kẻ hung dữ không hề chết: họ là người sống bị một tác nhân gây bệnh làm mất trí, hoá cuồng. Bộ phim Anh năm 2002 với virus "Rage" là ví dụ hay được nhắc nhất, đã có bài riêng ở nơi khác.
Khác biệt này có hệ quả lớn trong cách kể chuyện:
- Người nhiễm có thể chết vì đói, khát, lạnh, vì cơ thể họ vẫn cần ăn uống như người. Dịch có thể tự tàn lụi.
- Người nhiễm có thể được chữa khỏi, ít nhất trên lý thuyết, mở ra câu chuyện về thuốc giải, về những người trở về.
- Giết người nhiễm là giết người bệnh, câu hỏi đạo đức nặng hơn hẳn so với "xác chết đi lại".
Người hâm mộ hay tranh luận phim này phim kia "có tính là phim xác sống không". Câu trả lời phổ biến hiện nay: về khoa học hư cấu thì người nhiễm không phải xác sống, về thể loại thì vẫn tính, vì cách kể chuyện, cảnh quay, nỗi sợ đều thuộc cùng một dòng.
Revenant: người chết trở về vì có lý do
Revenant, từ tiếng Pháp revenir nghĩa là "trở lại", chỉ người chết quay về từ mồ trong các truyện kể châu Âu thời trung cổ. Nhà biên niên sử người Anh William xứ Newburgh, cuối thế kỷ 12, ghi lại một số chuyện như thế trong cuốn sử của mình, kể về những người chết bị cho là đi lại ban đêm, gây sợ hãi cho làng. Ông ghi chúng như những lời đồn được kể lại, chứ đó không phải bằng chứng về điều gì có thật. Văn học Bắc Âu cũng có draugr, xác chết sống trong mộ, canh giữ của cải, xuất hiện trong các saga như Grettis saga.
Điểm đặc trưng của revenant là cá nhân và có mục đích: trả thù, đòi nợ, quay về với gia đình, canh giữ mộ. Nó không lây lan, không thành bầy. Trong hư cấu hiện đại, tinh thần revenant sống lại ở những câu chuyện mà người chết trở về lặng lẽ, giữ ký ức, như loạt phim truyền hình Pháp Les Revenants mà chính tên đã nói lên tất cả (bàn ở danh mục xác sống châu Âu).
Bảng phân biệt nhanh
| Thuật ngữ | Còn sống hay đã chết | Trí khôn | Lây lan | Gốc gác |
|---|---|---|---|---|
| Xác sống (zombie) | Đã chết, sống dậy | Gần như không | Thường có | Haiti, sau đó điện ảnh Mỹ |
| Ghoul | Sinh vật siêu nhiên (nghĩa gốc) | Có, xảo quyệt | Không (nghĩa gốc) | Văn hoá Ả Rập, Nghìn lẻ một đêm |
| Người nhiễm (infected) | Còn sống | Mất do bệnh | Có, qua máu, nước bọt, bào tử… | Phim và sách từ thập niên 2000 |
| Revenant / draugr | Đã chết, trở về từ mồ | Thường còn | Hiếm khi | Truyện kể châu Âu trung cổ, saga Bắc Âu |
| Xác ướp (mummy) | Đã chết, được bảo quản | Thường còn | Không | Văn học và phim về Ai Cập cổ thế kỷ 19–20 |
| Tạo vật của Frankenstein | Ghép từ người chết, được tạo sự sống | Có, rất cao | Không | Tiểu thuyết Mary Shelley, 1818 |
Ở châu Á còn có cương thi Trung Hoa, xác chết nhảy trong tín ngưỡng dân gian, với bộ luật riêng hoàn toàn khác; chuyện ấy đã có danh mục riêng của wiki này.
Những chữ "undead" và "living dead"
Tiếng Anh còn hai chữ gom chung. Undead (không chết hẳn) là phạm trù rộng nhất, bao gồm xác sống, ma cà rồng, xác ướp, hồn ma có thân xác. Chữ này phổ biến qua tiểu thuyết ma cà rồng cuối thế kỷ 19. Living dead (người chết sống) thì gắn chặt với dòng phim xác sống Mỹ sau năm 1968, đến mức thành gần như tên gọi riêng của loại xác sống lây lan.
Trong tiếng Việt, "xác sống" là cách dịch phổ biến nhất hiện nay, nhất là sau khi loạt truyền hình nổi tiếng về xác sống thường được gọi bằng tên tiếng Việt như vậy. "Thây ma" là cách gọi cũ hơn, hay gặp trong các bản dịch truyện kinh dị. Tiếng Trung ở Hồng Kông thường dùng "tang thi" (喪屍), còn tiếng Hàn và tiếng Nhật phiên âm trực tiếp từ "zombie".
Vì sao phân biệt cho đúng lại quan trọng
Không phải để bắt bẻ. Mỗi thuật ngữ mang theo một bộ luật, và bộ luật quyết định câu chuyện. Một tác giả chọn "người nhiễm" sẽ kể về bệnh dịch, thuốc chữa, cách ly. Chọn "revenant" sẽ kể về ký ức, gia đình, mất mát. Chọn "xác sống" cổ điển sẽ kể về đám đông, sự sụp đổ, và con người đối xử với nhau ra sao khi trật tự biến mất.
Với người xem, biết thuật ngữ giúp đặt kỳ vọng đúng. Bạn sẽ không bực vì một phim "xác sống" mà nhân vật chẳng ai sống lại từ cõi chết, khi đó là phim về người nhiễm. Bạn cũng hiểu vì sao một số tác phẩm, như loạt phim Pháp nói trên, gây tranh cãi khi được xếp vào thể loại xác sống.
Góc nhìn hôm nay
Muốn tìm hiểu sâu, sách Zombies: A Cultural History của Roger Luckhurst (2015) theo dấu chữ "zombie" qua từng thời kỳ, rất hợp cho người thích lịch sử từ ngữ. Với ghoul, đọc các truyện trong Nghìn lẻ một đêm (đã có nhiều bản dịch tiếng Việt) là cách gặp lại yêu quái này ở hình hài gốc. Với revenant, các tuyển tập saga Bắc Âu và sách về văn hoá dân gian châu Âu trung cổ là điểm khởi đầu tốt.
Câu hỏi thường gặp
Ghoul khác zombie thế nào?
Ghoul gốc là yêu quái trong văn hoá Ả Rập, sống ở sa mạc và nghĩa địa, không phải người chết sống lại. Zombie là người đã chết cử động lại. Trong phim Mỹ năm 1968, những kẻ đi lại được gọi là ghoul, nên hai chữ hay bị dùng lẫn.
Người nhiễm có phải xác sống không?
Về logic hư cấu thì không: người nhiễm vẫn còn sống, chỉ bị bệnh làm hoá dữ, và có thể chết vì đói khát. Về thể loại thì phim người nhiễm vẫn được xếp chung với phim xác sống vì cách kể và nỗi sợ giống nhau.
Revenant là gì?
Revenant là người chết trở về từ mồ trong truyện kể châu Âu trung cổ, thường có mục đích riêng như trả thù hay quay về với gia đình. Khác xác sống, revenant hiếm khi lây lan và thường còn giữ ký ức.
Xác sống và thây ma có khác nhau không?
Trong tiếng Việt, hai chữ gần như cùng nghĩa. "Xác sống" là cách dịch phổ biến hiện nay, còn "thây ma" là cách gọi cũ hơn, hay gặp trong truyện dịch.
Undead nghĩa là gì?
Undead nghĩa là "không chết hẳn", một phạm trù rộng gồm xác sống, ma cà rồng, xác ướp và các sinh vật lơ lửng giữa sống và chết. Xác sống chỉ là một nhánh trong nhóm này.
