Xác sống có trí khôn không: từ Bub (1985) đến xác sống tiến hoá

Xác sống có trí khôn hay không tuỳ vào từng vũ trụ hư cấu: phần lớn phim cổ điển để chúng gần như vô tri, nhưng từ Day of the Dead (1985) với nhân vật Bub, thể loại bắt đầu hỏi điều ngược lại. Bub là xác sống được một nhà khoa học "dạy dỗ", nhớ lại những thói quen cũ và có cảm xúc với người chăm sóc mình. Từ đó đến nay, xác sống trên màn ảnh và trang sách trải dài trên cả một dải, từ bầy vô tri đến những kẻ biết suy nghĩ, biết yêu, thậm chí biết kể chuyện.

Mặc định: xác sống không có trí khôn

Trong hình mẫu phổ biến nhất, xác sống chỉ còn bản năng. Chúng không nói, không lập kế hoạch, không nhận ra người quen. Điều này có lý do kể chuyện: một mối đe doạ vô tri không thể thương lượng, không thể thuyết phục, chỉ có thể tránh. Nó cũng giúp nhân vật và khán giả "an tâm" phần nào về mặt đạo đức: thứ trước mặt không còn là người.

Nhưng chính sự an tâm ấy là thứ các tác giả muốn lay động. Nếu xác sống còn lại một chút gì của người, thì mọi lựa chọn của người sống trở nên nặng nề hơn.

Bub trong Day of the Dead (1985): xác sống đầu tiên được thương

Trong phim thứ ba của loạt "Living Dead", nhóm nhà khoa học và binh lính sống dưới một căn cứ ngầm. Tiến sĩ Logan, bị đồng nghiệp gọi đùa là "Frankenstein", nghiên cứu xác sống với hy vọng "thuần hoá" chúng. Đối tượng thành công nhất của ông là Bub, do diễn viên Sherman Howard đóng.

Bub không nói được, nhưng anh ta làm những việc khiến khán giả sững lại:

• Cầm một cuốn sách và lật trang như nhớ mang máng thói quen đọc.
• Áp ống nghe điện thoại lên tai, phát ra những âm thanh như muốn nói.
• Nghe nhạc Beethoven qua tai nghe và có vẻ bị cuốn vào.
• Chào kiểu nhà binh khi gặp sĩ quan, gợi ý đời trước anh ta là một người lính.

Điều làm Bub đáng nhớ không chỉ là trí khôn, mà là tình cảm. Bub gắn bó với Logan như một đứa trẻ với người nuôi dưỡng, và phản ứng của anh ta khi mất người ấy (tiết lộ nội dung) là cao trào cảm xúc của phim. Diễn xuất của Howard, với những biểu cảm tinh tế dưới lớp hoá trang, được nhiều người hâm mộ coi là một trong những vai xác sống hay nhất từng có.

Bub đặt ra câu hỏi mà cả thể loại sau đó phải trả lời: nếu xác sống có thể học, có thể nhớ, có thể thương, thì ai mới là quái vật? Trong phim, những người lính đối xử với nhau còn tàn nhẫn hơn Bub với họ.

Xác sống tiến hoá: từ Bub đến Big Daddy

Ý tưởng xác sống "học được" tiếp tục trong Land of the Dead (2005), phim thứ tư của cùng đạo diễn. Big Daddy, một xác sống từng là nhân viên trạm xăng, dần biết giao tiếp với đồng loại, dẫn dắt chúng, và tìm ra cách vượt qua chướng ngại mà người sống tưởng là an toàn. Lần này trí khôn không còn ở một cá thể được nuôi dạy, mà xuất hiện tự nhiên, như một bước tiến hoá.

Đây là biến chuyển lớn: xác sống không còn là "thiên tai" vô tri, mà là một nhóm có ý thức, có thể có cả quyền lợi riêng. Phim khép lại bằng một cảnh gợi rằng người sống và xác sống có thể cùng tồn tại, mỗi bên đi đường của mình, một kết thúc lạ với thể loại.

Dải trí khôn: từ bầy vô tri đến người kể chuyện

Fido (2006): xác sống làm người giúp việc

Một ví dụ ít được nhắc nhưng thú vị là phim hài Canada Fido (2006). Phim đặt bối cảnh một thị trấn Mỹ kiểu thập niên 1950, nơi một tập đoàn đã tạo ra chiếc vòng cổ giúp "thuần hoá" xác sống, biến chúng thành người giúp việc, người đưa sữa. Một gia đình mua xác sống tên Fido, do Billy Connolly đóng, và cậu con trai dần coi Fido như bạn.

Phim là một câu chuyện châm biếm nhẹ nhàng về lối sống ngoại ô hoàn hảo bề ngoài, về cách xã hội "thuần hoá" những thứ đáng sợ để tiện dùng. Fido không nói, nhưng qua ánh mắt, cử chỉ, anh ta có cảm xúc rõ ràng. Phim kế thừa trực tiếp câu hỏi của Bub: một xác sống được chăm sóc tử tế có trở nên tử tế không?

Vì sao tác giả trao trí khôn cho xác sống

1. Tạo đồng cảm. Khán giả thương được thứ có cảm xúc. Một xác sống biết nhớ, biết buồn khiến người xem phải nhìn lại sự phân chia ta và chúng.
2. Tăng mức đe doạ. Ngược lại, xác sống thông minh mà vẫn hung dữ đáng sợ hơn bầy vô tri, vì chúng có thể lập kế hoạch.
3. Đặt câu hỏi đạo đức. Nếu xác sống còn là người, thì những gì người sống làm với chúng có còn chấp nhận được không?
4. Làm mới thể loại. Sau hàng trăm phim với cùng một loại xác sống, trao trí khôn là cách nhanh nhất để kể câu chuyện khác.

Góc nhìn hôm nay

Con đường của xác sống từ vô tri đến có nội tâm phản ánh một xu hướng rộng hơn trong văn hoá đại chúng: quái vật ngày càng được nhìn từ bên trong. Ma cà rồng, người sói, quái vật Frankenstein đều từng đi con đường ấy; xác sống đến muộn hơn, và Bub là cột mốc của nó. Người mê phim nên xem Day of the Dead (1985) để thấy điểm khởi đầu, rồi so với Warm Bodies hay The Girl with All the Gifts để thấy ý tưởng ấy đã đi xa thế nào. Day of the Dead có nhiều cảnh bạo lực ghê rợn, chỉ dành cho người xem trưởng thành.