Vì sao xác sống không thể tồn tại ngoài đời: sinh học bác bỏ màn ảnh

Xác sống như trên phim không thể tồn tại ngoài đời vì một cơ thể đã chết không còn tuần hoàn máu, mà không có máu chở oxy và đường thì não không thể hoạt động quá vài phút, cơ bắp không thể co, giác quan không thể truyền tín hiệu. Thêm vào đó, cơ thể sau khi chết bị vi khuẩn, côn trùng và thời tiết phân huỷ nhanh, không thể đi lại hàng tháng trời. Sinh học bác bỏ màn ảnh ở gần như mọi điểm, và hiểu vì sao lại là một cách thú vị để học về chính cơ thể sống của mình.

Cơ thể đã chết không làm được những gì

Năng lượng: cỗ máy không có nhiên liệu

Mọi cử động của cơ thể đều cần năng lượng. Tế bào lấy năng lượng chủ yếu bằng cách "đốt" đường với oxy, tạo ra một phân tử mang năng lượng tên ATP. Đường đến từ thức ăn, oxy đến từ phổi, và cả hai được máu chở đi khắp cơ thể nhờ tim bơm liên tục.

Khi tim ngừng, dây chuyền ấy đứt. Không còn máu chảy, tế bào nhanh chóng dùng hết lượng ATP dự trữ ít ỏi. Ngay cả khi xác sống trên phim "ăn" được, không có tuần hoàn thì chất dinh dưỡng không thể được hấp thu và đưa tới cơ bắp. Một xác sống đi bộ hàng chục cây số mỗi ngày là một cỗ máy chạy mà không có nhiên liệu, điều vật lý không cho phép.

Não: cơ quan "đói" nhất

Bộ não chỉ nặng khoảng 2% trọng lượng cơ thể nhưng dùng khoảng 20% lượng oxy và năng lượng khi nghỉ ngơi. Nó gần như không có kho dự trữ. Khi máu ngừng chảy, người ta mất ý thức trong vài giây, và sau khoảng vài phút thiếu oxy, tế bào não bắt đầu tổn thương không hồi phục. Đó là lý do cấp cứu ngừng tim phải bắt đầu ngay lập tức.

Logic hư cấu "tác nhân khởi động lại thân não" vì thế không đứng được. Thân não cũng là mô thần kinh, cũng cần oxy liên tục như mọi phần khác của não. Không có virus, nấm hay hoá chất nào có thể làm tế bào thần kinh hoạt động mà không cần năng lượng.

Cơ bắp và khớp: cứng lại rồi mềm ra

Vài giờ sau khi chết, cơ thể bắt đầu cứng lại, hiện tượng y học gọi là co cứng tử thi. Nguyên nhân là cơ bắp cần ATP để thả lỏng; hết ATP, các sợi cơ kẹt ở trạng thái co. Tình trạng này kéo dài khoảng một đến hai ngày tuỳ điều kiện, rồi cơ mềm ra khi các mô bắt đầu phân huỷ.

Với xác sống, điều này có nghĩa là trong ngày đầu tiên, chúng gần như không thể cử động linh hoạt, còn sau đó, cơ bắp không còn đủ cấu trúc để tạo lực. Những cú bẻ khớp ấn tượng trên phim là tài năng của diễn viên và biên đạo, không phải điều một cơ thể đã chết có thể làm.

Giác quan: tắt dần trong vài phút

Mắt, tai, mũi đều là tế bào thần kinh chuyên biệt, cần oxy liên tục. Khi tuần hoàn ngừng, chúng ngừng dẫn truyền gần như cùng lúc với não. Giác mạc, lớp trong suốt phía trước mắt, cũng mờ đục dần sau khi chết vì không còn được giữ ẩm. Xác sống nghe tiếng động từ xa, đánh hơi người sống, nhận ra chuyển động trong bóng tối là chuyện thuần tuý hư cấu.

Nhiệt độ, vi khuẩn và thiên nhiên

Một cơ thể sống tự giữ nhiệt độ khoảng 37 độ C. Khi chết, nó dần nguội bằng nhiệt độ môi trường. Ở nơi lạnh, cơ thể đông cứng; ở nơi nóng ẩm như Việt Nam, quá trình phân huỷ diễn ra rất nhanh. Khi hệ miễn dịch ngừng hoạt động, vi khuẩn vốn sống trong cơ thể không còn bị kiểm soát, và thiên nhiên nhanh chóng "thu hồi" những gì còn lại.

Nói cách khác, thiên nhiên là "kẻ thù" lớn nhất của xác sống. Ngay cả khi bỏ qua mọi điều trên, một đội quân xác sống ngoài trời sẽ không trụ được qua vài tuần, chưa nói tới vài năm như nhiều phim mô tả. Một số tác phẩm hiếm hoi tính tới điều này, để xác sống yếu dần theo thời gian hay đông cứng vào mùa đông.

Bảng đối chiếu: phim nói gì, sinh học nói gì

Dịch tễ học: một đại dịch tự diệt

Ngay cả khi tưởng tượng có một tác nhân như trên phim, dịch tễ học cũng cho thấy nó khó lan rộng như kịch bản. Mầm bệnh thật lan mạnh nhất khi vật chủ còn đi lại, gặp gỡ người khác trong thời gian dài. Một tác nhân khiến người nhiễm mất khả năng hoạt động nhanh và cơ thể phân huỷ trong vài tuần sẽ có "cửa sổ lây" rất hẹp. Trong khi đó, người sống có thể tránh, cách ly, phòng vệ. Mô hình toán học về dịch xác sống đã được bàn ở nơi khác; ở đây chỉ cần nhớ: các dịch bệnh thật đáng sợ nhất lại thường là những dịch mà người bệnh trông vẫn khoẻ mạnh.

Ngoài đời có những sinh vật điều khiển hành vi vật chủ, như một số loài nấm, ký sinh trùng ở côn trùng, và chữ "zombie" cũng được dùng cho nhiều hiện tượng khoa học thật (có danh mục riêng của wiki này). Nhưng tất cả đều xảy ra ở vật chủ còn sống; chưa có sinh vật nào làm được điều đó với vật chủ đã chết.

"Sống lại" ngoài đời: những chuyện có thật mà không phải xác sống

Đôi khi báo chí đưa tin về người "sống lại" sau khi được tưởng là đã chết. Phần lớn các trường hợp này là:

• Chẩn đoán nhầm trong điều kiện thiếu thiết bị, khi một người bị hạ thân nhiệt hay ngộ độc có nhịp tim, nhịp thở rất yếu.
• Tim đập trở lại tự nhiên sau khi ngừng hồi sức, một hiện tượng hiếm đã được y văn ghi nhận, thường trong vài phút sau cấp cứu.
• Hồi sức thành công nhờ cấp cứu ngừng tim kịp thời, điều ngày càng phổ biến nhờ y học hiện đại.

Không trường hợp nào giống xác sống: người được cứu là người chưa chết hẳn, não chưa tổn thương không hồi phục, và họ trở lại là chính mình. Câu chuyện zonbi ở Haiti, với những người bị cho là "chết rồi sống lại", có những lời giải thích khác, đã được bàn kỹ ở nơi khác.

Góc nhìn hôm nay: vì sao biết điều này lại có ích

Hiểu vì sao xác sống không thể có thật là một bài học sinh học hay: nó cho ta thấy cơ thể sống kỳ diệu thế nào, phụ thuộc vào nhau từng giây ra sao. Tim, phổi, máu, não là một vòng không được đứt. Đó cũng là lý do kỹ năng hồi sức tim phổi (CPR) quan trọng: những phút đầu tiên quyết định tất cả. Nhiều tổ chức như Hội Chữ thập đỏ có các lớp sơ cấp cứu; học một buổi là mang về một kỹ năng thật có thể cứu người.

Với người mê phim, biết sinh học không làm phim kém hay đi. Ngược lại, nó giúp ta trân trọng cách các tác giả dựng luật: họ biết xác sống không thể có, nên phải thuyết phục ta tin trong hai giờ. Bộ phim nào làm được điều đó là bộ phim kể chuyện giỏi.