Tiếng gầm, tiếng rên, tiếng khò khè của xác sống trên phim phần lớn không được thu ngay trên trường quay mà được làm ở khâu hậu kỳ: một nhóm diễn viên lồng tiếng (gọi là loop group) đứng trước micro "diễn" bằng giọng, sau đó người thiết kế âm thanh chồng nhiều lớp, thêm tiếng động vật, đổi cao độ, làm méo cho đến khi nghe "không còn là người". Bước chân lê, tiếng quần áo sột soạt, tiếng va chạm do nghệ sĩ tiếng động (Foley) tạo ra trong phòng thu. Nói gọn: xác sống mà ta nghe là sản phẩm của giọng người thật được biến đổi khéo léo.
Vì sao không thu luôn trên trường quay
Trên trường quay, ưu tiên số một của người thu âm là lời thoại của diễn viên chính phải sạch. Nếu hàng chục xác sống cùng gầm gừ khi quay, tiếng của họ sẽ lẫn vào lời thoại, không tách ra được. Vì thế, nhiều đoàn phim yêu cầu diễn viên đóng xác sống cử động mà không phát ra tiếng hoặc chỉ phát rất khẽ, để phần âm thanh được làm lại hoàn toàn sau đó.
Một người thu âm trường quay từng nói với tạp chí nghề rằng công việc của anh với cảnh xác sống là "loại bỏ âm thanh" ngay hôm quay. Cách làm này cũng cho phép đạo diễn kiểm soát tuyệt đối "giọng" của xác sống: to hay nhỏ, gần hay xa, giận dữ hay đói khát, tuỳ từng giây.
Loop group: những người diễn bằng giọng
Loop group là nhóm diễn viên chuyên lồng tiếng đám đông, tiếng nền: tiếng người xì xào trong quán, tiếng la hét trong cảnh hỗn loạn, và tất nhiên tiếng xác sống. Họ xem cảnh phim và diễn theo, như diễn viên lồng tiếng hoạt hình.
- Với loạt truyền hình The Walking Dead, theo các bài viết về nghề, người giám sát biên tập âm thanh làm việc với cùng một nhóm khoảng mười diễn viên lồng tiếng từ những mùa đầu. Giữ cùng một nhóm giúp "giọng xác sống" của cả loạt phim nhất quán qua nhiều năm.
- Với 28 Years Later (2025) của đạo diễn Danny Boyle, nhà thiết kế âm thanh Johnnie Burn kể rằng khoảng 30 diễn viên loop group lần lượt đứng trước micro, vừa diễn dáng đi khập khiễng vừa phát ra tiếng kêu của người nhiễm bệnh. Ông nhận xét làm tiếng kêu xác sống "thật ra khá khó", vì muốn thuyết phục thì người diễn phải nhập tâm thật sự.
Cũng ở 28 Years Later, câu chuyện về tiếng gầm của nhân vật xác sống đầu đàn rất thú vị: Burn tự diễn tiếng gầm ấy suốt mấy tháng, bạn bè đồng nghiệp cũng thử. Đến khâu hoà âm cuối, một kỹ thuật viên trong phòng thu tiết lộ mình là ca sĩ nhạc death metal. Anh được mời thu thử, và theo lời Burn, đó chính là tiếng gầm khán giả nghe trong phim.
Bên trong một tiếng gầm: các lớp âm thanh
| Lớp | Nguồn | Tác dụng |
|---|---|---|
| Giọng người | Diễn viên lồng tiếng: rên, khò khè, gầm, hít vào khi phát âm | Tạo cảm giác "đã từng là người", nền cảm xúc |
| Tiếng động vật | Thu âm thú vật, thường là thú lớn, chó, lợn, chim | Thêm chất bản năng, hoang dã |
| Xử lý kỹ thuật số | Đổi cao độ, kéo dài, làm méo, lọc tần số | Làm giọng "sai" đi một chút, nghe không còn tự nhiên |
| Không gian | Tiếng vọng, khoảng cách, hướng âm | Cho biết xác sống ở gần hay xa, trong nhà hay ngoài trời |
| Tiếng động Foley | Bước chân lê, quần áo, va chạm | Cho xác sống "trọng lượng" và sự hiện diện vật lý |
Giới thiết kế âm thanh thường nói giọng người vẫn là nguồn tốt nhất cho tiếng xác sống: tai ta nhận ra ngay một âm thanh có gốc từ cổ họng người, và chính sự "gần giống người" ấy gây bất an. Tiếng động vật được chồng thêm vừa phải; dùng quá nhiều, xác sống sẽ nghe như quái thú chứ không còn là người chết.
Foley: nghệ thuật tạo tiếng động trong phòng thu
Nghề tạo tiếng động được gọi là Foley, theo tên Jack Foley, người làm âm thanh tại hãng Universal từ thời phim có tiếng nói đầu tiên, đã đặt nền cho cách làm này. Nghệ sĩ Foley đứng trong một phòng thu có nhiều loại sàn (gỗ, đá, sỏi, cát), xem phim chiếu trên màn hình và tạo tiếng động khớp với từng cử chỉ trên phim.
Với xác sống, Foley làm những thứ như:
- Bước chân lê: kéo giày cũ trên sàn đá, sỏi, kéo lê một chân để tạo nhịp không đều.
- Quần áo: vải cũ, rách cọ vào nhau, tiếng sột soạt khi xác sống quay người.
- Tiếng va chạm: xác sống đập vào cửa, va vào kính, ngã xuống đất. Nhiều đoàn phim dùng rau củ như bắp cải, cần tây để tạo tiếng va chạm; 28 Years Later được kể là đã thử trên cả một lô bắp cải để tìm đúng âm thanh.
Sự im lặng cũng là âm thanh
Người thiết kế âm thanh giỏi biết khi nào không cho xác sống phát tiếng. Một khoảng lặng trước khi xác sống xuất hiện, một tiếng bước chân lẻ loi trong hành lang, một tiếng thở rất khẽ sau lưng nhân vật — nhiều khi đáng sợ hơn mọi tiếng gầm. Phim xác sống hay thường xen kẽ giữa ồn ào và tĩnh lặng, để tai người xem không bị "chai".
Âm nhạc cũng tham gia: nhạc nền có thể nhường chỗ hoàn toàn cho tiếng động, hoặc hoà vào tiếng gầm để ranh giới giữa nhạc và âm thanh mờ đi.
Giữ giọng cho người lồng tiếng xác sống
Gầm, rít, khò khè là những cách phát âm có thể gây hại cho dây thanh nếu làm sai hoặc làm quá lâu. Người làm nghề chuyên nghiệp thường:
- Khởi động giọng trước khi thu, như ca sĩ.
- Dùng kỹ thuật: tạo âm rè bằng cách điều khiển hơi và cộng hưởng, không gào bằng cổ họng; nhiều ca sĩ dòng nhạc gào (scream, growl) học kỹ thuật riêng để giữ giọng.
- Thu ngắn, nghỉ nhiều, uống nước, tránh thu khi đang khàn tiếng.
- Đi khám bác sĩ tai mũi họng nếu khàn tiếng kéo dài, đau họng, mất giọng.
Nếu bạn muốn thử làm tiếng xác sống cho một video Halloween, cách an toàn là thì thầm, rên khẽ gần micro rồi dùng phần mềm hạ cao độ, thêm tiếng vọng. Kết quả thường thuyết phục hơn gào thật to, và không hại giọng.
Góc nhìn hôm nay: nghe phim bằng tai người làm nghề
Lần tới xem phim xác sống, thử nhắm mắt vài giây ở một cảnh đông xác sống và chỉ nghe. Bạn sẽ phân biệt được tiếng giọng người, tiếng bước chân, tiếng không gian, và cảm nhận được bao nhiêu lớp âm thanh đã được dựng. Các phim tài liệu hậu trường, bài phỏng vấn nhà thiết kế âm thanh trên các trang chuyên về nghề âm thanh điện ảnh là nguồn học thú vị cho ai muốn đi sâu.
Câu hỏi thường gặp
Tiếng xác sống trên phim được làm thế nào?
Phần lớn được làm ở hậu kỳ: nhóm diễn viên lồng tiếng (loop group) diễn tiếng rên, gầm trước micro, rồi nhà thiết kế âm thanh chồng nhiều lớp, thêm tiếng động vật, đổi cao độ, làm méo. Bước chân và va chạm do nghệ sĩ Foley tạo trong phòng thu.
Loop group là gì?
Loop group là nhóm diễn viên chuyên lồng tiếng đám đông, tiếng nền cho phim, như tiếng người xì xào, la hét hay tiếng xác sống. Họ xem cảnh phim và diễn bằng giọng cho khớp với hình.
Tiếng gầm trong 28 Years Later là của ai?
Theo nhà thiết kế âm thanh Johnnie Burn, tiếng gầm của xác sống đầu đàn được thu từ một kỹ thuật viên phòng thu, người tình cờ là ca sĩ nhạc death metal, sau khi đạo diễn muốn một tiếng gầm dài và dày hơn.
Foley là gì?
Foley là nghề tạo tiếng động cho phim trong phòng thu, đặt theo tên Jack Foley của hãng Universal. Nghệ sĩ Foley xem phim và tạo tiếng bước chân, quần áo, va chạm khớp với từng cử chỉ.
Giả giọng xác sống có hại cổ họng không?
Có thể hại nếu gào bằng cổ họng hoặc kéo dài quá lâu. Nên khởi động giọng, dùng kỹ thuật điều khiển hơi, thu ngắn và nghỉ nhiều; khàn tiếng kéo dài thì đi khám bác sĩ tai mũi họng.
