The Girl with All the Gifts: cô bé xác sống biết suy nghĩ của M. R. Carey

The Girl with All the Gifts là tiểu thuyết năm 2014 của M. R. Carey, kể về Melanie, một cô bé mười tuổi thông minh, ham học, sống trong một căn cứ quân sự ở Anh và mỗi sáng bị trói vào xe lăn trước khi tới lớp. Lý do dần lộ ra: Melanie thuộc thế hệ trẻ em mang mầm bệnh xác sống nhưng vẫn suy nghĩ, cảm nhận như người. Cuốn sách được chuyển thành phim năm 2016, do Colm McCarthy đạo diễn, và thường được xếp vào nhóm truyện xác sống hay nhất thập niên 2010.

Tác giả M. R. Carey là ai

M. R. Carey là bút danh tiểu thuyết của Mike Carey, nhà văn Anh vốn nổi tiếng trong giới truyện tranh với các loạt như Lucifer, Hellblazer và The Unwritten. Ông đổi chữ ký trên bìa để người đọc không nhầm cuốn sách này với các tác phẩm trước. Ý tưởng về Melanie bắt đầu từ một truyện ngắn ông viết cho một tuyển tập, rồi được phát triển thành tiểu thuyết. Điều ít gặp là Carey viết kịch bản phim gần như song song với cuốn sách, nên hai phiên bản lớn lên cùng nhau.

Câu chuyện mở đầu thế nào

Melanie học trong một lớp đặc biệt, cùng một nhóm trẻ khác. Các em ngồi xe lăn, bị cố định cổ tay và cổ, binh lính chĩa súng khi đẩy các em qua hành lang. Melanie không thấy điều đó lạ, vì em chưa từng biết cuộc sống nào khác. Em yêu môn học, nhất là các câu chuyện thần thoại Hy Lạp, và yêu cô giáo Helen Justineau, người duy nhất đối xử với các em như trẻ con.

Từ góc nhìn ngây thơ ấy, người đọc ghép dần bức tranh: nước Anh đã sụp đổ vì một loại nấm ký sinh biến người thành những kẻ đói khát mà nhân vật gọi là "hungries" (kẻ đói). Những đứa trẻ trong căn cứ là trường hợp lạ: nhiễm nấm nhưng vẫn giữ được trí óc. Bác sĩ Caroline Caldwell nghiên cứu các em để tìm cách chữa bệnh, và với bà, Melanie chỉ là mẫu vật. Khi căn cứ thất thủ, một nhóm nhỏ gồm Melanie, cô Justineau, bác sĩ Caldwell, trung sĩ Eddie Parks và một binh nhì trẻ phải băng qua vùng đất hoang để tìm nơi an toàn.

Cuốn sách có những cảnh căng thẳng và một số chi tiết bạo lực, nhưng sức nặng chủ yếu nằm ở tâm lý: một đứa trẻ dần nhận ra mình là gì, và phải chọn sẽ là ai.

Bốn người lớn, bốn cách nhìn một đứa trẻ

Carey để mỗi người lớn đại diện cho một câu trả lời khác nhau cho câu hỏi: khi một sinh vật có trí khôn lại mang mối hoạ cho loài người, ta đối xử với nó thế nào? Không ai hoàn toàn đúng, không ai hoàn toàn xấu. Bác sĩ Caldwell lạnh lùng, nhưng mục tiêu của bà là cứu hàng triệu người. Cô Justineau nhân hậu, nhưng lòng tốt của cô có lúc mù quáng. Đó là chỗ cuốn sách vượt lên khỏi phần lớn truyện xác sống.

Chiếc hộp Pandora và ý nghĩa của nhan đề

Nhan đề là một cách chơi chữ. Trong thần thoại Hy Lạp, Pandora là người phụ nữ đầu tiên, được các vị thần ban cho mọi món quà, và tên của nàng thường được hiểu là "người mang mọi món quà". Nàng mở chiếc hũ (về sau quen gọi là chiếc hộp) và thả ra mọi tai ương cho loài người, chỉ còn hy vọng nằm lại. Melanie yêu câu chuyện này, và người đọc dần hiểu vì sao nó được chọn làm khung cho cả cuốn sách.

Câu chuyện cũng đặt ra một ý tưởng hiếm thấy trong thể loại: có thể xác sống, hoặc những đứa trẻ như Melanie, không phải là ngõ cụt của loài người mà là một bước chuyển. Kết thúc cuốn sách (tiết lộ nội dung) không giải cứu thế giới cũ, mà mở ra một thế giới mới với những người thừa kế khác. Nhiều người đọc thấy kết thúc ấy vừa buồn vừa đẹp; một số người thấy nó gây tranh cãi về mặt đạo đức. Chính sự chia rẽ ấy làm cuốn sách đáng bàn.

Bản điện ảnh năm 2016

Phim do Colm McCarthy đạo diễn, Carey viết kịch bản. Sennia Nanua, khi ấy còn là một diễn viên nhí mới, đóng Melanie; Gemma Arterton đóng cô Justineau, Paddy Considine đóng trung sĩ Parks, Glenn Close đóng bác sĩ Caldwell. Phim được quay một phần ở các khu đô thị bỏ hoang, và có những cảnh quay từ trên cao một thành phố hoang vắng bị cây cỏ phủ kín.

Một thay đổi đáng chú ý: trong sách, Melanie được tả là cô bé da trắng tóc vàng, còn phim chọn Sennia Nanua, một cô bé da màu. Lựa chọn ấy được chính tác giả ủng hộ. Màn trình diễn của Nanua được giới phê bình khen ngợi, và nhiều người cho rằng cô bé chính là lý do phim đứng được.

Phim gọn hơn sách, bỏ bớt nội tâm của các nhân vật người lớn, nhưng giữ tinh thần và cái kết. Nhạc phim của nhà soạn nhạc Cristobal Tapia de Veer, với những âm thanh lạ, rời rạc, được nhắc nhiều vì tạo không khí bất an mà không cần dựa vào hình ảnh ghê rợn.

Đặt trong dòng truyện xác sống

Ý tưởng xác sống do nấm ký sinh không phải của riêng Carey; một số tác phẩm cùng thời cũng khai thác nó, và các loài nấm ký sinh côn trùng ngoài đời đã được bàn ở nơi khác. Điều làm The Girl with All the Gifts khác biệt là góc kể. Thay vì người sống nhìn xác sống, ta nhìn từ trong mắt một đứa trẻ thuộc về cả hai thế giới. Cuốn sách đứng cạnh Warm Bodies (2010) trong xu hướng trao cho xác sống nội tâm, nhưng u tối hơn nhiều, và không hứa hẹn tình yêu sẽ cứu mọi thứ.

Năm 2017, Carey ra The Boy on the Bridge, cuốn sách cùng thế giới, kể về một chuyến thám hiểm khác diễn ra trước câu chuyện của Melanie. Có thể đọc độc lập, nhưng đọc sau cuốn đầu sẽ thấy nhiều lớp nghĩa hơn.

Góc nhìn hôm nay: đọc cho ai, và đọc thế nào

Đây là tiểu thuyết dành cho người lớn và thiếu niên lớn tuổi. Chủ đề nặng, có cảnh bạo lực, và câu chuyện về một đứa trẻ bị đối xử như mẫu vật có thể khiến người đọc nhạy cảm khó chịu. Phim cũng nên chọn theo độ tuổi; ở các nước phương Tây phim thường được dán nhãn cho khán giả từ 15 hoặc 16 tuổi.

Cách đọc thú vị là theo dõi vốn từ của Melanie. Em biết rất nhiều về thần thoại và khoa học từ bài học, nhưng gần như không biết gì về thế giới bên ngoài. Từng lần em gặp một thứ mới, như chiếc ô tô, một con mèo, một cửa hàng bỏ hoang, là một lần người đọc nhìn lại thế giới quen thuộc bằng con mắt lạ. Đó là kỹ thuật "lạ hoá" mà các nhà văn hay dùng, và Carey dùng nó rất đẹp.