Herbert West–Reanimator của Lovecraft: tiền thân xác sống trong văn học

Herbert West–Reanimator là truyện ngắn nhiều kỳ của H. P. Lovecraft, viết trong hai năm 1921–1922 và đăng thành sáu phần trên một tạp chí nghiệp dư. Truyện kể về một sinh viên y khoa tin rằng có thể dùng hoá chất làm xác người sống lại, và những gì ông ta tạo ra là các thân xác cử động nhưng không còn là con người. Chữ "zombie" chưa hề xuất hiện, nhưng hình ảnh người chết bị khoa học đánh thức, mất trí và hung hãn đã có đủ ở đây, gần nửa thế kỷ trước khi điện ảnh biến nó thành một thể loại.

Truyện ra đời trong hoàn cảnh nào

Đầu thập niên 1920, Lovecraft còn là cây bút gần như vô danh, sống ở Providence (bang Rhode Island) và viết chủ yếu cho giới báo nghiệp dư, tức những tạp chí nhỏ do người yêu văn tự in và phát hành. George Julian Houtain, một người quen trong giới này, mở tạp chí hài hước Home Brew và đặt Lovecraft viết một truyện dài kỳ có trả nhuận bút. Kết quả là sáu phần đăng liên tiếp năm 1922, mỗi phần phải tự kết bằng một cú bất ngờ để giữ người đọc sang số sau.

Trong thư từ, Lovecraft thường được dẫn là tỏ ra coi thường truyện này, xem nó là việc viết thuê vì tiền, gò theo khuôn của báo phổ thông. Chính hoàn cảnh ấy lại cho truyện một nhịp rất khác những tác phẩm trầm, dày đặc tính từ của ông: ngắn, dồn dập, nhiều tình tiết, và đầy chất châm biếm. Nhiều nhà nghiên cứu đọc nó như một bản nhại Frankenstein của Mary Shelley (1818), chỉ khác là nhà khoa học ở đây không dừng lại sau lần thất bại đầu tiên.

Cốt truyện qua sáu phần

Người kể chuyện giấu tên, là bạn học và trợ lý của Herbert West ở trường y Đại học Miskatonic, thuộc thị trấn hư cấu Arkham, bang Massachusetts. West là một chàng trai nhỏ người, tóc vàng, đeo kính, giọng nói nhẹ nhàng, và hoàn toàn tin rằng sự sống chỉ là một quá trình hoá học. Nếu tìm được dung dịch phù hợp, tiêm vào một thân thể còn đủ tươi, cỗ máy ấy sẽ chạy lại.

Sáu phần mang tên lần lượt là From the Dark, The Plague-Daemon, Six Shots by Moonlight, The Scream of the Dead, The Horror from the Shadows và The Tomb-Legions. Mạch chung khá đơn giản: mỗi lần thử nghiệm, West gần thành công hơn một chút, nhưng thứ sống dậy luôn mất đi phần người. Chúng không nói được điều gì có nghĩa, chỉ còn bản năng dữ dội. Các thí nghiệm cũ không biến mất mà lần lượt quay về, tích tụ thành món nợ, cho tới phần cuối khi chúng tìm đến chính người đã tạo ra chúng (tiết lộ nội dung).

Lovecraft lồng vào đó một trận dịch thương hàn tàn phá Arkham, cảnh West ra chiến trường làm bác sĩ quân y, và nhiều nhân vật phụ như vị trưởng khoa từng phản đối thí nghiệm. Truyện có những đoạn ghê rợn theo kiểu báo lá cải thời đó, nhưng điểm khiến nó còn được đọc là cái lạnh lùng của West: ông ta nhìn người chết chỉ như vật liệu.

Vì sao gọi là tiền thân của xác sống trong văn học

Hình tượng xác sống hiện đại có hai dòng gốc. Dòng thứ nhất là zonbi trong tín ngưỡng Haiti, người bị phù phép thành kẻ nô lệ không ý chí; dòng này đi vào tiếng Anh phổ thông qua cuốn sách du ký The Magic Island của William Seabrook năm 1929, tức là sau truyện của Lovecraft. Dòng thứ hai là người chết bị đánh thức bằng khoa học, và Herbert West–Reanimator là một trong những văn bản sớm, rõ ràng nhất của dòng này.

So với những gì điện ảnh làm sau đó, truyện đã có sẵn vài "luật" quen thuộc:

• Sống dậy nhưng mất trí: thân thể cử động, phần người không trở về.
• Hung hãn theo bản năng: các xác hồi sinh không có mục đích ngoài cơn bạo lực.
• Nguyên nhân là phòng thí nghiệm: không bùa phép, không thần linh, chỉ có một con người kiêu ngạo và ống tiêm.
• Thất bại tích luỹ: mỗi thí nghiệm hỏng là một mối hiểm hoạ chờ ngày quay lại, giống cách các phim về sau để đám đông xác sống lớn dần.

Điều truyện chưa có là sự lây lan. Các xác của West không biến ai khác thành giống mình; số lượng chỉ tăng theo số thí nghiệm. Ý tưởng một cái chết sinh ra cái chết khác, lan như dịch bệnh, phải chờ tới điện ảnh cuối thập niên 1960 mới định hình.

Đặt cạnh những truyện cùng dòng

Bảng cho thấy Lovecraft không phát minh ra ý tưởng hồi sinh người chết. Cái mới của ông là hạ nó từ tầm triết học (Shelley hỏi về trách nhiệm của người tạo ra sự sống) xuống tầm truyện đại chúng: một chuỗi thí nghiệm, một chuỗi hậu quả, nhịp nhanh và tàn nhẫn.

Từ trang báo nghiệp dư lên màn ảnh

Sau khi đăng trên Home Brew, truyện được in lại nhiều lần trong các tuyển tập Lovecraft, nhất là khi ông nổi tiếng sau khi mất năm 1937. Bước ngoặt lớn là phim Re-Animator năm 1985 của đạo diễn Stuart Gordon, với Jeffrey Combs trong vai Herbert West. Phim chuyển bối cảnh sang thời hiện đại, thêm nhiều yếu tố hài đen, và trở thành phim kinh dị có lượng người hâm mộ trung thành. Cần nói rõ phim này nổi tiếng vì nhiều cảnh bạo lực và ghê rợn, không hợp với người xem nhạy cảm hay trẻ em.

Phim có các phần tiếp theo (Bride of Re-Animator và Beyond Re-Animator), và nhân vật West xuất hiện lại trong truyện tranh, kịch sân khấu. Điều thú vị là năm 1985 cũng là năm The Return of the Living Dead và Day of the Dead ra rạp: cùng một năm, dòng "hồi sinh bằng khoa học" của Lovecraft và dòng xác sống lây lan của điện ảnh Mỹ gặp nhau trên màn ảnh.

Đọc truyện thế nào cho đáng

Người đọc hôm nay dễ thấy truyện cũ kỹ: văn kể dồn tính từ, nhân vật mỏng, một số đoạn mang định kiến chủng tộc rất nặng, điều thường gặp ở Lovecraft và nay bị giới nghiên cứu phê phán thẳng. Đọc nó như một tài liệu lịch sử của thể loại thì có giá trị hơn đọc như một truyện kinh dị để giải trí.

• Đọc theo thứ tự sáu phần và chú ý câu kết của mỗi phần: đó là dấu vết của lối viết dài kỳ, giống các tập phim truyền hình kết thúc lửng.
• Đọc song song Frankenstein để thấy hai cách nhìn rất khác về nhà khoa học: Victor Frankenstein hối hận, còn Herbert West thì không.
• Để ý cách Lovecraft né tả trực tiếp: nhiều đoạn chỉ gợi bằng tiếng động, bóng tối, nỗi sợ của người kể, một kỹ thuật mà phim kinh dị kinh phí thấp về sau dùng rất nhiều.
• Tìm bản có chú thích: các ấn bản do S. T. Joshi biên tập thường giải thích bối cảnh đăng báo và các chi tiết về Arkham, Miskatonic.

Truyện của Lovecraft đã thuộc phạm vi công cộng ở nhiều nước, nên văn bản tiếng Anh dễ tìm trên các thư viện số. Bản dịch tiếng Việt của truyện Lovecraft có xuất hiện trong một số tuyển tập kinh dị, nhưng chất lượng và mức đầy đủ khác nhau; nếu đọc được tiếng Anh, nên so với bản gốc.

Góc nhìn hôm nay

Đặt truyện vào lịch sử, Herbert West–Reanimator nhắc rằng nỗi sợ xác sống không bắt đầu từ virus hay đại dịch, mà từ câu hỏi con người có quyền chạm tới đâu. Mỗi lần một bộ phim để phòng thí nghiệm của tập đoàn hay của quân đội làm rò rỉ thứ gì đó, nó đang nối lại sợi chỉ Lovecraft đã giăng từ năm 1922: kẻ đáng sợ nhất không phải xác chết, mà là người tin rằng mình kiểm soát được nó.

Với người muốn đi tiếp, sách Zombies: A Cultural History của Roger Luckhurst (2015) có phần nói về các tiền thân văn học của xác sống, giúp đặt Lovecraft cạnh Seabrook và các truyện kinh dị đầu thế kỷ 20 trong một bức tranh chung.