Pride and Prejudice and Zombies (thường dịch là Kiêu hãnh và định kiến và xác sống) là tiểu thuyết năm 2009 của Seth Grahame-Smith, ghép nguyên phần lớn văn bản Kiêu hãnh và định kiến (1813) của Jane Austen với một nước Anh đang bị xác sống quấy nhiễu. Elizabeth Bennet vẫn tranh luận với ngài Darcy về lòng kiêu hãnh, chỉ có điều cô còn là một nữ võ sĩ được huấn luyện để bảo vệ làng. Cuốn sách bán chạy, mở ra cả một trào lưu "sách trộn" (mashup) và được dựng thành phim năm 2016.
Ý tưởng ra đời thế nào
Cuốn sách là sản phẩm của Quirk Books, nhà xuất bản nhỏ ở Philadelphia chuyên các đầu sách lạ, hài hước. Theo các bài phỏng vấn sau này, biên tập viên Jason Rekulak có một danh sách tên sách tiểu thuyết kinh điển và một danh sách quái vật đang thịnh, rồi thử ghép chúng với nhau. Cặp "Kiêu hãnh và định kiến" với "xác sống" làm ông bật cười nhất, và Seth Grahame-Smith, người từng viết vài cuốn sách hài cho Quirk, được mời thực hiện.
Điều kiện để làm được là văn bản gốc đã thuộc phạm vi công cộng. Austen mất năm 1817, tiểu thuyết của bà ra đời từ đầu thế kỷ 19, nên ai cũng có thể in lại, sửa, chèn thêm mà không cần xin phép. Bìa sách ghi tên hai đồng tác giả: Jane Austen và Seth Grahame-Smith. Sách ra tháng 4/2009 và nhanh chóng lọt danh sách bán chạy của báo The New York Times.
Cách hai cuốn sách được trộn vào nhau
Grahame-Smith giữ cấu trúc, các chương, phần lớn lời thoại và cả những câu nổi tiếng của Austen. Con số thường được nhắc là khoảng 85% văn bản là của Austen; con số này nên hiểu là ước lượng hay được dẫn chứ không phải phép đếm chính thức. Phần thêm vào gồm những đoạn hành động, những câu đùa, và một bối cảnh mới: nước Anh nhiều năm nay chịu một "bệnh dịch lạ" làm người chết sống dậy.
Câu mở đầu nổi tiếng của Austen về một người đàn ông độc thân giàu có được sửa thành câu về một xác sống "có não thì ắt muốn thêm não", ngay lập tức báo cho người đọc biết mình đang cầm loại sách gì. Từ đó trở đi, cuốn sách chơi trên độ vênh giữa phép lịch sự cứng nhắc của giới quý tộc nông thôn và sự lố bịch của cảnh náo loạn.
| Yếu tố | Trong bản của Austen | Trong bản trộn của Grahame-Smith |
|---|---|---|
| Chị em nhà Bennet | Được nuôi dạy để lấy chồng tốt | Được huấn luyện võ thuật ở Trung Hoa, giỏi bảo vệ làng |
| Ngài Darcy | Quý tộc giàu, kiêu ngạo | Vẫn thế, kèm thêm vốn võ học từ Nhật Bản, đẳng cấp hơn trong mắt giới thượng lưu |
| Phu nhân Catherine de Bourgh | Bà dì quyền thế, khinh người | Thêm cả một đội cận vệ võ sĩ, coi thường lối học võ của nhà Bennet |
| Mối đe doạ nền | Nghèo túng, mất danh dự gia đình | Xác sống, mà trong sách hay được gọi tránh là "unmentionables" (những thứ không nên nhắc tên) |
| Cao trào tình cảm | Màn cầu hôn bị từ chối | Vẫn màn cầu hôn ấy, nhưng cãi nhau bằng cả lời lẫn võ |
Chữ "unmentionables" là một chi tiết hài tinh tế: giới quý tộc trong sách lịch sự đến mức không muốn gọi thẳng tên mối hoạ đang bao vây mình, giống như họ né nói thẳng chuyện tiền bạc hay hôn nhân.
Vì sao nó buồn cười, và vì sao không phải ai cũng thích
Người thích cuốn sách thường nói nó làm lộ ra cái hài vốn có của Austen. Kiêu hãnh và định kiến vốn đã là tiểu thuyết châm biếm: Austen chế giễu sự hợm hĩnh, sự tính toán trong hôn nhân, những người nói nhiều mà rỗng. Khi chèn xác sống vào, những nhân vật vốn đã lố như bà Bennet hay ông Collins càng lố hơn, còn sự sắc sảo của Elizabeth có thêm một kiểu biểu hiện.
Người không thích thì cho rằng phần thêm vào thô, nhiều câu đùa lặp, và những đoạn hành động làm đứt nhịp văn rất tinh của Austen. Một số người đọc Austen lâu năm thấy khó chịu khi các nhân vật được yêu mến bị biến thành công cụ cho một trò đùa dài. Cả hai cách nhìn đều có lý; cuốn sách thành công phần lớn vì ý tưởng, hơn là vì từng câu văn.
Một lưu ý cho phụ huynh: dù bìa sách trông như sách cổ điển, nội dung có các cảnh bạo lực và một số câu đùa người lớn. Học sinh muốn đọc Austen cho bài học văn nên đọc bản gốc trước.
Trào lưu sách trộn sau năm 2009
Thành công của cuốn sách khiến các nhà xuất bản đua nhau làm theo. Chính Quirk ra tiếp Sense and Sensibility and Sea Monsters (2009) do Ben H. Winters viết, ghép tiểu thuyết khác của Austen với quái vật biển. Grahame-Smith viết Abraham Lincoln: Vampire Hunter (2010), lần này không ghép văn bản cũ mà bịa một "tiểu sử bí mật" cho vị tổng thống. Dòng sách về Kiêu hãnh và định kiến và xác sống cũng có thêm tiền truyện Dawn of the Dreadfuls (2010) và hậu truyện Dreadfully Ever After (2011), cả hai do Steve Hockensmith viết, cùng một bản truyện tranh chuyển thể.
Trào lưu bùng nhanh và nguội cũng nhanh. Sau vài năm, người đọc quen với công thức, và các cuốn ra sau không còn tạo bất ngờ. Nhưng nó để lại một bài học xuất bản: tác phẩm thuộc phạm vi công cộng là nguyên liệu tự do, và một ý tưởng đủ lạ có thể biến một cuốn sách 200 năm tuổi thành sách bán chạy lần nữa.
Bản điện ảnh năm 2016
Dự án phim kéo dài nhiều năm, thay đạo diễn và diễn viên nhiều lần, trước khi được thực hiện bởi đạo diễn Burr Steers và ra rạp năm 2016. Lily James đóng Elizabeth Bennet, Sam Riley đóng Darcy, cùng Lena Headey, Charles Dance và Matt Smith (vai ông Collins). Phim giữ ý tưởng nữ võ sĩ nhà Bennet nhưng làm nặng phần hành động hơn sách, và giảm phần chữ của Austen.
Phim không thành công lớn ở phòng vé và nhận đánh giá trái chiều. Một nhận xét hay gặp là phim chọn nghiêm túc hơn mức cần thiết, trong khi sức hút của cuốn sách nằm ở chỗ tự biết mình lố. Dù vậy, màn đối đáp kiêm đối đầu giữa Elizabeth và Darcy thường được nhắc là cảnh đáng nhớ nhất phim, vì gộp cả lời cầu hôn lẫn màn đọ võ vào một.
Góc nhìn hôm nay
Với người yêu văn học, cuốn sách là một ví dụ thú vị về cách văn hoá đại chúng tái sử dụng tác phẩm kinh điển. Với không ít người, nó là cái cớ để lần đầu tìm đọc bản gốc. Một bài tập thú vị: đọc một chương của Austen rồi đọc chương tương ứng trong bản trộn, đánh dấu những câu được thêm vào. Bạn sẽ thấy rõ chỗ nào Austen vốn đã châm biếm, và chỗ nào xác sống chỉ là gia vị.
Kiêu hãnh và định kiến đã có nhiều bản dịch tiếng Việt và dễ tìm ở hiệu sách, thư viện. Bản phim truyền hình BBC năm 1995 và phim điện ảnh năm 2005 của Joe Wright là hai cách vào thế giới Austen trước khi gặp phiên bản có xác sống.
Câu hỏi thường gặp
Kiêu hãnh và định kiến và xác sống ai viết?
Cuốn sách do Seth Grahame-Smith viết thêm vào văn bản gốc của Jane Austen, nên bìa ghi cả hai tên. Quirk Books xuất bản tháng 4/2009.
Pride and Prejudice and Zombies giữ bao nhiêu phần của Austen?
Con số hay được nhắc là khoảng 85% văn bản thuộc về Austen, phần còn lại là đoạn thêm về xác sống và võ thuật. Đây là ước lượng được dẫn rộng rãi, không phải phép đếm chính thức.
Phim Pride and Prejudice and Zombies ra năm nào?
Phim ra rạp năm 2016, do Burr Steers đạo diễn, Lily James đóng Elizabeth Bennet và Sam Riley đóng Darcy. Phim nặng phần hành động hơn sách.
Vì sao được phép ghép văn bản của Jane Austen?
Tác phẩm của Jane Austen đã thuộc phạm vi công cộng vì bà mất từ năm 1817. Ai cũng có thể in lại, sửa hay chuyển thể mà không cần xin bản quyền.
Sách trộn (mashup) là gì?
Sách trộn là kiểu tác phẩm ghép một văn bản kinh điển với một yếu tố lạc loài như xác sống, quái vật biển, ma cà rồng. Trào lưu này nở rộ sau thành công của Pride and Prejudice and Zombies năm 2009.
