Zone One là tiểu thuyết năm 2011 của Colson Whitehead, kể ba ngày của một người dọn dẹp trong đội tái chiếm Manhattan, New York, sau một đại dịch xác sống. Đây là trường hợp hiếm hoi một nhà văn "văn chương" được giới phê bình đánh giá cao chọn hẳn thể loại xác sống, và viết nó bằng thứ văn dày, nhiều suy tư về ký ức, đô thị và sự bình thường. Mười năm sau, Whitehead hai lần đoạt giải Pulitzer, khiến Zone One càng được đọc lại.
Colson Whitehead và bước rẽ sang xác sống
Colson Whitehead sinh năm 1969 ở New York, trước Zone One đã có những tiểu thuyết được giới phê bình chú ý như The Intuitionist (1999) và John Henry Days (2001). Trong các buổi phỏng vấn, ông hay nhắc mình mê phim kinh dị từ nhỏ, trong đó có phim của George Romero. Viết một cuốn sách xác sống, với ông, là trở lại thứ mình yêu bằng công cụ của một nhà văn trưởng thành.
Sau Zone One, Whitehead đoạt giải Pulitzer cho tiểu thuyết với The Underground Railroad (2017) và The Nickel Boys (2020), trở thành một trong số rất ít nhà văn nhận giải này hai lần. Điều đó làm cuốn tiểu thuyết xác sống của ông trở thành bằng chứng hay được dẫn khi người ta bàn chuyện ranh giới giữa văn chương và văn thể loại.
Câu chuyện: ba ngày ở Vùng Một
Nhân vật chính được gọi bằng biệt danh Mark Spitz, tên một vận động viên bơi lội nổi tiếng; lý do của biệt danh được hé lộ dần trong truyện. Anh thuộc một đội ba người "quét dọn" (sweeper), làm việc cho một chính quyền lâm thời đặt trụ sở ở Buffalo. Nhiệm vụ của họ: dọn từng toà nhà ở khu Hạ Manhattan, vùng được rào lại và gọi là Zone One, để chuẩn bị cho người dân quay về.
Phần lớn xác sống nguy hiểm đã bị quân đội xử lý. Việc còn lại là những thứ nhỏ, chán, lặp đi lặp lại, giống mọi công việc văn phòng. Truyện diễn ra từ thứ Sáu đến Chủ nhật, nhưng xen kẽ là vô số hồi ức của Mark Spitz về đời trước: bố mẹ, những bữa tiệc, căn hộ của người chú mà anh từng mơ được sống ở Manhattan. Cuốn sách không đi theo một đường thẳng; nó trôi giữa hiện tại và quá khứ như dòng suy nghĩ của người mệt mỏi.
Skel và straggler: hai loại xác sống của Whitehead
Whitehead chia xác sống thành hai loại, và chính sự phân chia này là ý tưởng được nhắc nhiều nhất của cuốn sách.
| Tên gọi | Đặc điểm | Ý nghĩa trong truyện |
|---|---|---|
| Skel | Xác sống "bình thường": đi lang thang, tấn công người sống | Mối hiểm hoạ quen thuộc, phần lớn đã bị quét khỏi vùng |
| Straggler (kẻ đứng lại) | Không tấn công ai; đứng im ở một chỗ quen của đời trước, như cô nhân viên bên máy photocopy, người đàn ông trong cửa hàng | Hình ảnh con người bị đóng băng trong thói quen; vừa buồn cười vừa đáng sợ |
Straggler là một hình ảnh văn chương rất mạnh. Chúng không chết hẳn, không sống, chỉ lặp lại một khoảnh khắc mãi mãi. Người đọc khó tránh tự hỏi: lúc còn sống, những người ấy có khác bao nhiêu? Whitehead không trả lời; ông chỉ đặt câu hỏi rồi để nó lơ lửng.
Những chủ đề lớn của Zone One
Nỗi nhớ một thế giới không đáng nhớ
Mark Spitz tự nhận mình là người "tầm thường" theo mọi nghĩa: học hành trung bình, công việc trung bình, ước mơ trung bình. Tận thế không biến anh thành anh hùng; nó chỉ chứng minh rằng sự tầm thường có thể giúp người ta sống sót. Cuốn sách nhìn lại đời thường trước đại dịch với một cảm giác lẫn lộn: nhớ nhung, nhưng cũng thấy nó vô nghĩa đến buồn cười.
Khôi phục và tô vẽ
Chính quyền lâm thời muốn tái thiết bằng khẩu hiệu, biểu tượng và những chiến dịch quảng bá tinh thần lạc quan. Whitehead châm biếm việc một xã hội vội vàng muốn "trở lại bình thường" bằng hình ảnh trong khi mọi thứ chưa lành. Trong truyện có cả một tên gọi cho chứng sang chấn hậu tận thế, viết tắt PASD, mà hầu như mọi nhân vật đều mang.
Thành phố như một sinh vật
New York trong sách là nhân vật thứ hai. Những toà nhà, những con phố, những thói quen đô thị được tả dày đặc, như thể tác giả đang viết thư từ biệt một thành phố mình yêu. Người từng đến Manhattan sẽ nhận ra nhiều địa điểm quen.
Tranh luận "văn chương hạ cố xuống thể loại"
Khi sách ra mắt, giới phê bình chia hai. Một số người cho rằng một nhà văn văn chương viết xác sống là chuyện "đi chơi" với thể loại, rằng cuốn sách dài dòng và quá nặng câu chữ cho một câu chuyện cần nhịp nhanh. Những người khác, kể cả những người đọc xác sống lâu năm, phản bác rằng thể loại xác sống từ lâu đã là chỗ để nói về xã hội, và Whitehead chỉ làm điều đó bằng một công cụ khác.
Cuộc tranh luận này nói nhiều về thời điểm năm 2011 hơn là về cuốn sách. Ngày nay, khi các nhà văn văn chương thường xuyên viết khoa học viễn tưởng, tận thế, kinh dị, Zone One hay được nhắc như một bước đi sớm và có ảnh hưởng.
Đọc Zone One thế nào cho đỡ mệt
- Đừng chờ hành động liên tục. Có những cảnh căng thẳng, nhất là phần cuối, nhưng phần lớn sách là suy tư và hồi ức.
- Đọc chậm, đọc từng đoạn. Câu văn của Whitehead dài, nhiều mệnh đề, nhiều chơi chữ; đọc lướt sẽ mất cái hay.
- Theo dõi các mảnh hồi ức của Mark Spitz. Chúng ghép lại thành chân dung một con người và giải thích vì sao anh sống sót.
- Để ý những đoạn hài. Whitehead rất hài một cách khô, nhất là khi tả bộ máy hành chính của chính quyền lâm thời.
Sách hợp với người đọc trưởng thành. Có cảnh bạo lực nhưng không phải trọng tâm. Đây không phải cuốn để giới thiệu cho người lần đầu đọc truyện xác sống; nó hợp với người đã đọc nhiều và muốn thấy thể loại được viết khác đi.
Góc nhìn hôm nay
Có thể đọc Zone One cạnh The Road (2006) của Cormac McCarthy, một tiểu thuyết tận thế khác của một nhà văn đoạt Pulitzer, để thấy hai cách viết về thế giới sau sụp đổ: một bên tối giản, một bên dày đặc chữ. Người muốn đọc thêm Whitehead có thể đi tiếp với The Underground Railroad, rồi quay lại Zone One để thấy cùng một giọng văn ở một thể loại khác.
Câu hỏi thường gặp
Zone One là tiểu thuyết gì?
Zone One là tiểu thuyết xác sống năm 2011 của Colson Whitehead, kể ba ngày của một người dọn dẹp trong đội tái chiếm Hạ Manhattan sau đại dịch. Sách nặng tính văn chương, nhiều suy tư về ký ức, đô thị và đời thường.
Colson Whitehead là ai?
Colson Whitehead là nhà văn Mỹ sinh năm 1969 ở New York. Ông hai lần đoạt giải Pulitzer cho tiểu thuyết với The Underground Railroad (2017) và The Nickel Boys (2020).
Straggler trong Zone One là gì?
Straggler là loại xác sống không tấn công ai, chỉ đứng im ở một nơi quen thuộc của đời trước, lặp lại một khoảnh khắc mãi mãi. Đây là hình ảnh nổi bật nhất của cuốn sách, gợi về con người bị giam trong thói quen.
Mark Spitz trong Zone One là ai?
Mark Spitz là biệt danh của nhân vật chính, mượn tên một vận động viên bơi lội nổi tiếng. Lý do của biệt danh được hé lộ dần trong truyện, và tên thật của anh không được nêu ra.
Zone One có dễ đọc không?
Không dễ với người chỉ quen truyện hành động. Câu văn dài, nhiều hồi ức, nhịp chậm; nhưng với người thích văn chương, đây là một trong những tiểu thuyết xác sống được viết đẹp nhất.
