Từ điển xác sống là tập hợp những từ người hâm mộ và các tác phẩm dùng để gọi xác sống và mọi thứ quanh chúng: "walker" và "biter" trong loạt truyền hình xác sống nổi tiếng của Mỹ, "runner" cho xác sống chạy nhanh, "infected" cho người nhiễm, "skel" trong tiểu thuyết Zone One, "ZQN" trong manga I Am a Hero. Điều thú vị là rất nhiều tác phẩm cố ý tránh chữ "zombie", và mỗi tên gọi riêng lại hé lộ luật của thế giới ấy. Dưới đây là các thuật ngữ hay gặp, xếp theo nhóm.
Vì sao nhiều tác phẩm không dùng chữ "zombie"
Lạ là vậy: nhiều loạt phim, truyện xác sống nổi tiếng nhất hầu như không để nhân vật nói chữ "zombie". Lý do được nêu nhiều nhất là để thế giới ấy giống như chưa từng có phim xác sống, nên nhân vật không có sẵn vốn hiểu biết của khán giả. Họ phải tự đặt tên, tự tìm hiểu luật, và chính quá trình ấy làm câu chuyện chân thật hơn. Tác giả loạt truyện tranh xác sống nổi tiếng nhất của Mỹ từng giải thích ý tưởng này trong các buổi phỏng vấn.
Hệ quả là mỗi vũ trụ có tiếng lóng riêng, và người hâm mộ thuộc nằm lòng. Biết tiếng lóng nào thuộc tác phẩm nào cũng là một cách để nhận ra "người cùng hội".
Nhóm từ gọi xác sống trên truyền hình và điện ảnh
| Từ | Nghĩa đen | Xuất hiện ở đâu | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Walker | Kẻ đi | Loạt truyện tranh và truyền hình xác sống nổi tiếng của Mỹ | Từ phổ biến nhất của loạt này, gợi sự chậm rãi, lê bước |
| Biter | Kẻ cắn | Cùng loạt trên, nhóm nhân vật khác dùng | Mỗi nhóm người sống trong truyện có từ riêng |
| Roamer, lurker | Kẻ lang thang, kẻ rình | Cùng loạt trên | "Lurker" thường chỉ xác sống nằm im chờ sẵn |
| Shambler | Kẻ lê bước | Cộng đồng người hâm mộ nói chung | Chỉ loại xác sống chậm, kiểu cổ điển |
| Runner | Kẻ chạy | Cộng đồng người hâm mộ nói chung | Chỉ loại xác sống nhanh |
| Infected | Người nhiễm | Nhiều phim từ thập niên 2000 | Người còn sống bị bệnh, không phải người chết |
| Zack, Zed | Biến âm của chữ Z | Tiếng lóng của binh lính trong một số tác phẩm, như World War Z | "Zed" là cách đọc chữ Z kiểu Anh |
| Deadite | Kẻ chết bị nhập | Loạt phim The Evil Dead | Thật ra là xác bị quỷ nhập, không hẳn xác sống |
Nhóm từ trong tiểu thuyết và truyện tranh
- Skel và straggler (Zone One, 2011): skel là xác sống thường, hung dữ; straggler là loại đứng im ở một chỗ quen của đời trước, lặp lại một khoảnh khắc.
- Unmentionables (Pride and Prejudice and Zombies, 2009): "những thứ không nên nhắc tên", cách giới quý tộc lịch sự né gọi thẳng xác sống. Sách còn dùng "dreadfuls".
- Hungries (The Girl with All the Gifts, 2014): "kẻ đói", tên gọi người bị nấm chiếm lấy.
- Boneys (Warm Bodies, 2010): xác sống đã khô thành bộ xương, mất hẳn phần người.
- Amplify, amplification (Feed, 2010): "bùng phát", lúc virus ngủ trong cơ thể chuyển sang hoạt động và người đó biến đổi.
- The Rising (Feed): "cuộc Trỗi dậy", tên gọi sự kiện đại dịch năm 2014 trong truyện.
- Solanum (The Zombie Survival Guide, 2003): virus hư cấu gây ra xác sống.
- Rotter và PDS (In the Flesh, 2013): PDS là "hội chứng chết một phần", tên y khoa chính thức cho người được chữa khỏi; "rotter" là từ miệt thị mà người dân trong truyện dùng, một chi tiết cho thấy định kiến xã hội.
Nhóm từ châu Á
- ZQN (I Am a Hero, manga 2009–2017): cách nhân vật Nhật Bản viết tắt để gọi người nhiễm, đọc gần như "zo-kyun". Tên gọi như một từ lóng trên mạng, đúng với tính cách nhân vật.
- Kabane (Kabaneri of the Iron Fortress, 2016): tên quái vật xác sống trong anime, có trái tim được bọc lớp vỏ cứng. Người lai giữa người và Kabane gọi là Kabaneri.
- Tang thi (喪屍): cách gọi xác sống trong tiếng Quảng Đông ở Hồng Kông, hay gặp trong tên phim tiếng Hoa. Khác với "cương thi" (殭屍), xác chết nhảy trong tín ngưỡng dân gian Trung Hoa.
- Jombi (좀비) và zonbi (ゾンビ): tiếng Hàn và tiếng Nhật phiên âm trực tiếp từ "zombie".
Trong tiếng Việt, "xác sống" là cách gọi phổ biến nhất hiện nay, còn "thây ma" là cách gọi cũ hơn, hay gặp trong truyện dịch. Người trẻ cũng dùng thẳng "zombie" trong nói chuyện hằng ngày.
Nhóm từ về thể loại và cộng đồng
| Từ | Nghĩa |
|---|---|
| Zombie apocalypse | Tận thế xác sống, kịch bản xác sống làm sụp đổ xã hội |
| Z-Day | Ngày dịch xác sống bùng nổ, ngày mọi thứ thay đổi |
| Patient zero | Bệnh nhân số không, người nhiễm đầu tiên; mượn từ dịch tễ học |
| Turn, turned | Biến đổi, đã biến thành xác sống |
| Zom-com, rom-zom-com | Hài xác sống, hài lãng mạn có xác sống; Shaun of the Dead (2004) tự giới thiệu là hài lãng mạn có xác sống |
| Romero zombie | Xác sống kiểu cổ điển: chậm, lây qua vết cắn, chỉ gục khi não bị phá huỷ |
| Voodoo zombie | Xác sống kiểu phim thập niên 1930–1940, bị phù phép điều khiển |
| Horde, herd | Bầy xác sống lớn di chuyển cùng nhau |
| Zombie walk | Sự kiện diễu hành hoá trang xác sống của người hâm mộ (có bài riêng ở danh mục Halloween) |
Mỗi tên gọi là một bộ luật nhỏ
Nhìn kỹ, tên gọi không bao giờ ngẫu nhiên. "Walker" nói rằng chúng đi, không chạy. "Biter" nói rằng mối nguy là vết cắn. "Infected" nói rằng đây là bệnh, có thể chữa. "Hungries" nói rằng bản năng duy nhất là đói. "Straggler" nói rằng có những xác sống chỉ mắc kẹt trong quá khứ. "Unmentionables" nói nhiều về người gọi hơn là thứ bị gọi.
Người viết truyện có thể học từ điều này: đặt cho xác sống của mình một cái tên, và để cái tên ấy kể một phần luật. Một tên gọi tốt giúp người đọc hiểu thế giới mà không cần giải thích dài dòng, và cho nhân vật một tiếng nói riêng.
Dịch thuật ngữ xác sống sang tiếng Việt thế nào
Người làm phụ đề, dịch sách hay gặp khó với những từ này. Một số cách xử lý hay gặp:
- Giữ nguyên khi từ là tên riêng của thế giới (Kabane, ZQN, Solanum), kèm chú thích lần đầu.
- Dịch nghĩa khi từ có nghĩa rõ (walker thành "kẻ đi", hungries thành "kẻ đói"), nhưng phải nhất quán suốt tác phẩm.
- Tránh gộp tất cả thành "xác sống" khi tác phẩm cố ý phân biệt, vì mất đi luật mà tác giả muốn truyền tải, như skel và straggler.
Góc nhìn hôm nay
Thuật ngữ là "hộ chiếu" vào cộng đồng người hâm mộ. Hiểu chúng giúp bạn đọc bình luận, xem phân tích, tham gia các cuộc thảo luận về phim, truyện xác sống dễ hơn. Muốn tra cứu thêm, các trang wiki do người hâm mộ của từng tác phẩm lập ra thường có mục thuật ngữ rất chi tiết; chỉ cần nhớ đó là nguồn cộng đồng, nên kiểm lại với tác phẩm gốc khi cần chính xác.
Câu hỏi thường gặp
Walker nghĩa là gì?
Walker nghĩa là "kẻ đi", từ phổ biến nhất để gọi xác sống trong loạt truyện tranh và truyền hình xác sống nổi tiếng của Mỹ. Từ này gợi sự chậm rãi, lê bước của xác sống trong thế giới ấy.
Vì sao phim xác sống không gọi là zombie?
Nhiều tác phẩm cố ý tránh chữ "zombie" để thế giới trong truyện giống như chưa từng có phim xác sống. Nhân vật phải tự đặt tên và tự tìm hiểu luật, khiến câu chuyện chân thật hơn.
Runner và shambler khác nhau thế nào?
Runner là từ người hâm mộ dùng cho xác sống chạy nhanh, còn shambler chỉ xác sống chậm, lê bước kiểu cổ điển. Đây là tiếng lóng chung của cộng đồng, không thuộc riêng một tác phẩm.
ZQN trong I Am a Hero là gì?
ZQN là cách các nhân vật trong manga I Am a Hero viết tắt để gọi người nhiễm, đọc gần như "zo-kyun". Cách gọi này mang dáng dấp tiếng lóng trên mạng của Nhật Bản.
Tang thi và cương thi khác nhau thế nào?
Tang thi (喪屍) là cách gọi xác sống kiểu phương Tây trong tiếng Quảng Đông. Cương thi (殭屍) là xác chết nhảy trong tín ngưỡng dân gian Trung Hoa, có luật và hình ảnh hoàn toàn khác.
