Ong bắp cày ngọc lục bảo (Ampulex compressa, tiếng Anh: emerald cockroach wasp) là loài ong ký sinh có thân xanh ánh kim, biến gián thành "xác sống" bằng hai mũi chích: mũi thứ nhất vào hạch thần kinh ở ngực làm chân trước tê tạm thời, mũi thứ hai vào vùng hạch thần kinh ở đầu khiến con gián mất ý muốn tự chạy trốn. Sau đó, con ong nhỏ hơn gián nhiều lần có thể dắt nó đi như dắt một con vật bằng dây, đưa vào hang để làm nơi nuôi ấu trùng. Cơ chế này được nghiên cứu sâu bởi nhà thần kinh học Frederic Libersat và cộng sự ở Israel.
Con gián không bị tê liệt hoàn toàn. Nó vẫn đi được, vẫn đứng được, chỉ là không còn tự quyết định đi đâu. Đó chính là điều khiến loài ong này nổi tiếng.
Làm quen với nhân vật chính
Ampulex compressa thuộc họ ong Ampulicidae, sống ở vùng nhiệt đới châu Phi, Nam Á và các đảo Thái Bình Dương. Con cái dài khoảng hai centimet, thân xanh lục ánh kim loại, hai chân sau có đốt màu đỏ cam. Ong trưởng thành ăn mật hoa, không tấn công người; vết chích của nó với người, nếu có, chỉ đau nhẹ.
Con mồi của nó là gián, chủ yếu là gián Mỹ (Periplaneta americana), loài to hơn ong rất nhiều. Đánh nhau tay đôi, con ong khó thắng. Vì vậy nó không đánh: nó dùng hoá học thần kinh.
Hai mũi chích, hai tác dụng khác nhau
Nghiên cứu của Libersat, Ram Gal và cộng sự (Đại học Ben-Gurion ở Negev) đã mô tả trình tự này khá chi tiết.
Mũi thứ nhất: vào ngực
Con ong vật lộn ngắn với con gián, rồi chích vào hạch thần kinh ở đốt ngực thứ nhất, nơi điều khiển đôi chân trước. Nọc làm đôi chân này tê liệt tạm thời trong vài phút. Mục đích: con gián không đạp, không chống cự được trong lúc ong chuẩn bị mũi thứ hai, vốn cần độ chính xác cao.
Mũi thứ hai: vào đầu
Ong uốn bụng đưa ngòi vào vùng đầu, đến các hạch thần kinh ở đó (trong đó có hạch dưới thực quản và vùng não). Ngòi ong có các cơ quan cảm giác giúp nó "dò" đúng chỗ. Nọc ở mũi này không làm gián tê liệt, mà gây ra trạng thái giới khoa học gọi là giảm vận động (hypokinesia): con gián vẫn sống, vẫn có phản xạ, nhưng mất động lực tự khởi động việc đi lại, kể cả khi bị kích thích để chạy trốn.
Trong nọc có dopamine và nhiều chất khác. Các nghiên cứu cho thấy những chất này can thiệp vào các mạch thần kinh điều khiển việc "quyết định bắt đầu di chuyển", không phải vào bản thân cơ bắp.
| Mũi chích thứ nhất | Mũi chích thứ hai | |
|---|---|---|
| Vị trí | Hạch thần kinh ngực | Các hạch thần kinh vùng đầu |
| Tác dụng | Tê tạm thời đôi chân trước | Mất động lực tự di chuyển, kéo dài nhiều ngày |
| Thời gian | Vài phút | Đủ lâu cho ấu trùng ong phát triển |
| Mục đích | Ngăn chống cự để chích mũi hai | Biến gián thành "con vật ngoan" dắt đi được |
Cuộc "dắt gián" và chiếc hang
Sau mũi chích thứ hai, con gián thường tự chải chuốt kỹ một hồi, hành vi mà các nhà khoa học cũng đã nghiên cứu riêng. Trong lúc đó, ong đi tìm một cái hang hoặc hốc nhỏ.
Quay lại, ong cắn ngắn bớt râu của con gián rồi nắm phần râu còn lại kéo đi. Con gián, to gấp nhiều lần, ngoan ngoãn bước theo vào hang. Hình ảnh này được mô tả nhiều lần trong sách và phim tài liệu: như dắt một con chó bằng dây xích.
Trong hang, ong đẻ một quả trứng lên chân con gián, rồi rời đi và lấp cửa hang bằng sỏi, mảnh vụn. Con gián ở lại trong hang, không cố thoát ra dù không bị trói buộc gì. Vài ngày sau, ấu trùng nở ra và dùng con gián làm nguồn thức ăn. Ong non trưởng thành sau khoảng một tháng, chui ra khỏi hang và bắt đầu vòng đời mới. (Phần này chỉ kể ngắn; với ong ký sinh, đây là vòng đời bình thường.)
Vì sao đây là "xác sống" đúng nghĩa nhất trong tự nhiên
Trong văn hoá đại chúng, xác sống là sinh vật vẫn cử động nhưng đã mất ý chí riêng. Con gián bị ong chích khớp với mô tả đó một cách kỳ lạ:
- Nó vẫn đi được, vẫn phản xạ, không bị tê liệt.
- Nó không còn tự quyết định chạy trốn.
- Nó làm theo một "chủ nhân" bên ngoài.
Cũng vì vậy, các nhà thần kinh học không coi đây là câu chuyện lạ, mà là một mô hình thí nghiệm quý: nó giúp hiểu não quyết định "bắt đầu hành động" thế nào. Câu hỏi "động lực" nằm ở đâu trong hệ thần kinh là câu hỏi lớn của cả khoa học thần kinh, kể cả ở người.
Con gián có tự vệ được không
Có. Năm 2018, nhà sinh học Kenneth Catania (Đại học Vanderbilt, Mỹ) công bố nghiên cứu quay video tốc độ cao cảnh gián Mỹ đối đầu ong ngọc lục bảo. Những con gián sống sót thường là những con:
- giữ tư thế đề phòng, che phần cổ,
- dùng chân sau có gai đạp mạnh vào đầu con ong,
- phản ứng sớm, trước khi ong kịp áp sát.
Không phải trận nào ong cũng thắng. Đó là một cuộc "chạy đua vũ trang" tiến hoá hàng triệu năm giữa kẻ săn và con mồi.
Họ hàng và những cái tên thú vị
Chi Ampulex có nhiều loài, phần lớn săn gián. Một loài ở Đông Nam Á được đặt tên khoa học Ampulex dementor năm 2014, theo kết quả bình chọn của khách tham quan Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên Berlin, lấy cảm hứng từ giám ngục (dementor) trong truyện Harry Potter, những sinh vật hút mất ý chí của nạn nhân. Một cái tên rất hợp với "nghề" của loài ong này.
Ngoài Ampulex, thế giới côn trùng còn nhiều loài ký sinh điều khiển hành vi vật chủ, nhưng mỗi loài một cách. Bài này chỉ đi sâu một loài; các bài khác trong danh mục nói về nấm ở ruồi, ve sầu và virus ở sâu bướm.
Góc nhìn hôm nay: từ chuyện ong đến chuyện não
Câu chuyện ong ngọc lục bảo thường được kể như chuyện rùng rợn, nhưng giá trị thật của nó nằm ở khoa học. Nó cho thấy:
- Hành vi có "công tắc" hoá học: một lượng rất nhỏ chất tiết đúng chỗ có thể thay đổi việc một sinh vật có muốn hành động hay không.
- Tiến hoá tạo ra độ chính xác đáng kinh ngạc: ngòi ong tìm đúng hạch thần kinh mà không cần "bản đồ".
- Thiên nhiên không cần phép thuật để có xác sống: chỉ cần sinh hoá học.
Muốn xem tận mắt, tìm các phim tài liệu thiên nhiên có cảnh quay loài ong này, hoặc đọc các bài tổng quan của Libersat trên các tạp chí khoa học thần kinh, nhiều bài có phần tóm tắt dễ hiểu. Ở Việt Nam, khi đi rừng nhiệt đới, bạn có thể gặp nhiều loài ong ký sinh khác; cứ ngắm, chụp ảnh, đừng bắt.
Câu hỏi thường gặp
Ong bắp cày ngọc lục bảo là gì?
Đó là loài ong ký sinh Ampulex compressa, thân xanh lục ánh kim, sống ở vùng nhiệt đới châu Phi, Nam Á và các đảo Thái Bình Dương. Con cái săn gián, chích hai mũi để biến gián thành con mồi ngoan ngoãn rồi đẻ trứng lên nó.
Ong ngọc lục bảo biến gián thành xác sống như thế nào?
Mũi chích thứ nhất vào hạch thần kinh ngực làm đôi chân trước tê tạm thời. Mũi thứ hai vào các hạch thần kinh vùng đầu khiến gián mất động lực tự di chuyển, vẫn đi được nhưng chỉ khi bị dắt, nên ong kéo râu dắt nó vào hang.
Ong ngọc lục bảo có nguy hiểm với người không?
Không đáng kể. Ong trưởng thành ăn mật hoa và chỉ săn gián; vết chích nếu xảy ra với người chỉ gây đau nhẹ. Như với mọi côn trùng có ngòi, không nên bắt bằng tay.
Con gián bị ong chích có chết ngay không?
Không. Con gián vẫn sống nhiều ngày trong hang, không bị tê liệt hoàn toàn, chỉ mất ý muốn tự bỏ chạy. Nó làm nguồn thức ăn cho ấu trùng ong cho tới khi ong non phát triển xong.
Ampulex dementor là gì?
Ampulex dementor là một loài ong cùng chi được đặt tên năm 2014 theo bình chọn của khách tham quan Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên Berlin. Tên lấy cảm hứng từ giám ngục trong truyện Harry Potter, những sinh vật hút mất ý chí của nạn nhân.
