Bệnh suy mòn mạn tính (Chronic Wasting Disease, viết tắt CWD) là bệnh não gây chết ở hươu, nai, nai sừng tấm và tuần lộc, do prion, một loại protein cuộn gấp sai, gây ra. Bệnh được ghi nhận lần đầu ở hươu nuôi tại Colorado, Mỹ cuối thập niên 1960. Báo chí gọi là "bệnh hươu zombie" vì con vật mắc bệnh gầy rộc, đi loạng choạng, mắt vô hồn, ít sợ người. Theo CDC Mỹ, tính tới giữa thập niên 2020, chưa có ca nào được xác nhận là CWD lây sang người.
Tên gọi "zombie" làm bệnh nghe như chuyện phim, nhưng CWD là vấn đề thú y và sinh thái có thật, đang lan rộng ở Bắc Mỹ và đã xuất hiện ở Bắc Âu, Hàn Quốc.
Prion: thứ gây bệnh không phải virus, không phải vi khuẩn
Phần lớn bệnh truyền nhiễm do vi khuẩn, virus, nấm hay ký sinh trùng, những thứ có vật chất di truyền. Prion thì không. Nó là một protein bình thường của cơ thể, có nhiều trong mô thần kinh, nhưng bị gấp sai hình dạng. Điều đáng sợ là prion gấp sai có thể "ép" các protein bình thường bên cạnh gấp sai theo, như một chuỗi domino.
Protein gấp sai tích tụ trong não, làm tế bào thần kinh chết dần, để lại những lỗ nhỏ li ti trong mô não, nên nhóm bệnh này còn gọi là bệnh não thể xốp lây truyền (TSE). Cùng nhóm với CWD có:
- Bệnh bò điên (BSE) ở bò, gây khủng hoảng ở Anh thập niên 1980–1990.
- Bệnh scrapie ở cừu, dê, được biết từ thế kỷ 18.
- Bệnh Creutzfeldt-Jakob (CJD) ở người, phần lớn xuất hiện tự phát; một biến thể (vCJD) liên quan tới việc ăn thịt bò nhiễm BSE.
Nhà khoa học Mỹ Stanley Prusiner đặt ra khái niệm prion và được trao giải Nobel Y học năm 1997 cho công trình này. Prion rất bền: chịu được nhiệt độ nấu thông thường, nhiều chất khử trùng, và tồn tại lâu trong đất.
Bệnh biểu hiện thế nào ở hươu nai
CWD có thời gian ủ bệnh dài, thường hơn một năm, trong đó con vật trông hoàn toàn khoẻ nhưng đã có thể phát tán prion. Khi bệnh lộ ra, các dấu hiệu hay được mô tả gồm:
- Sụt cân nhiều dù vẫn ăn, nên có tên "suy mòn".
- Đi loạng choạng, mất thăng bằng, đứng tách đàn.
- Lờ đờ, ít phản ứng, bớt sợ người và xe.
- Chảy nhiều nước dãi, uống nhiều, tiểu nhiều.
- Đầu cúi thấp, tai cụp.
Chính hình ảnh con vật lờ đờ, gầy mòn, không còn phản xạ chạy trốn là thứ làm báo chí dùng chữ "zombie". Bệnh luôn dẫn đến tử vong, chưa có thuốc chữa hay vắc xin.
Bệnh lây giữa các con vật ra sao
Prion có trong nước bọt, nước tiểu, phân, máu và mô của con vật mắc bệnh. Bệnh lây qua:
- Tiếp xúc trực tiếp: liếm nhau, ăn chung, sống thành đàn.
- Môi trường: prion bám vào đất, cây cỏ, nguồn nước nơi con vật bệnh từng ở, và tồn tại nhiều năm. Một khu vực đã nhiễm rất khó làm sạch.
- Vận chuyển con người gây ra: buôn bán, di chuyển hươu nai nuôi, mang xác con vật săn được từ vùng có bệnh sang vùng chưa có.
Đặc điểm "lây qua đất" là lý do CWD lan chậm nhưng bền: một khi đã có ở một vùng, gần như không thể xoá bỏ.
CWD lan tới đâu: các mốc chính
| Thời điểm | Sự kiện |
|---|---|
| Cuối thập niên 1960 | Hội chứng suy mòn được ghi nhận ở hươu nuôi trong cơ sở nghiên cứu tại Colorado, Mỹ |
| Cuối thập niên 1970 | Các nhà nghiên cứu xác định đây là một bệnh não thể xốp lây truyền |
| Thập niên 1980–2000 | Ghi nhận ở thú hoang tại nhiều bang của Mỹ và ở Canada |
| 2001 | Phát hiện ở Hàn Quốc, liên quan tới nai nhập khẩu từ Canada |
| 2016 | Phát hiện ở tuần lộc hoang tại Na Uy, ca đầu tiên ở châu Âu |
| Sau 2016 | Ghi nhận thêm ở Phần Lan, Thuỵ Điển; tiếp tục lan ở Bắc Mỹ |
Ở Mỹ, theo cập nhật của CDC và USGS, bệnh đã có ở hươu nai hoang dã tại hàng chục bang. Bản đồ phân bố được USGS cập nhật định kỳ; muốn biết con số mới nhất, nên xem trực tiếp trang của cơ quan này.
CWD có lây sang người không
Đây là câu hỏi người ta gõ nhiều nhất, và câu trả lời phải thận trọng:
- Chưa có ca nào được xác nhận: theo CDC, tính tới giữa thập niên 2020, chưa có ca bệnh ở người nào được xác nhận là do CWD.
- Nhưng chưa loại trừ được: một số nghiên cứu trên khỉ và trong phòng thí nghiệm cho kết quả trái chiều về khả năng prion CWD vượt "hàng rào loài". Năm 2024, một báo cáo y khoa ở Mỹ mô tả hai thợ săn từng ăn thịt hươu từ vùng có CWD rồi mắc bệnh prion ở người; các tác giả chỉ nêu đó là trường hợp cần theo dõi, chưa chứng minh được mối liên hệ.
- Bài học từ bệnh bò điên: BSE từng được cho là không lây sang người, rồi biến thể vCJD xuất hiện. Vì vậy các cơ quan y tế chọn cách phòng ngừa.
CDC khuyến cáo người săn bắn ở vùng có CWD: không bắn, không xử lý, không ăn con vật trông ốm hoặc chết không rõ nguyên nhân; đeo găng khi xử lý thịt; xét nghiệm con vật trước khi ăn ở nơi có chương trình xét nghiệm; không ăn thịt con vật có kết quả dương tính.
Bệnh "zombie" và hươu nai trong văn hoá
Hình ảnh con hươu gầy rộc, mắt đục bước ra từ rừng sương mù đã thành mô-típ trong nhiều tác phẩm kinh dị, tin tức lan truyền trên mạng và cả những tin đồn kiểu "hươu zombie tấn công người". Không có chuyện đó. Hươu mắc CWD yếu, lờ đờ, không hung hãn hơn; nguy cơ thật sự với người chủ yếu là va chạm xe khi con vật đứng giữa đường.
So sánh nhanh:
| Xác sống trên phim | Hươu mắc CWD | |
|---|---|---|
| Tác nhân | Virus, phép thuật, bào tử hư cấu | Prion, protein gấp sai |
| Hành vi | Hung hãn, đuổi theo, cắn | Lờ đờ, yếu, tách đàn |
| Tốc độ | Bùng phát trong vài ngày | Ủ bệnh hơn một năm, lan chậm qua nhiều năm |
| Lây sang người | Ngay lập tức | Chưa có ca được xác nhận |
Góc nhìn hôm nay: vì sao một bệnh của hươu đáng để ta biết
CWD là một bài học về cách con người góp phần làm bệnh lan: buôn bán thú nuôi, di chuyển xác thú săn, cho thú hoang ăn ở điểm tập trung. Nó cũng cho thấy giám sát dịch bệnh ở động vật hoang dã quan trọng thế nào, vì một khi prion đã vào đất, gần như không có đường lùi.
Muốn tìm hiểu thêm:
- CDC: trang "Chronic Wasting Disease" giải thích bệnh, khuyến cáo cho thợ săn và người tiêu dùng.
- USGS: bản đồ phân bố CWD ở Bắc Mỹ, cập nhật định kỳ.
- Đọc thêm về prion: các tài liệu phổ thông về bệnh bò điên và giải Nobel 1997 của Stanley Prusiner giúp hiểu vì sao protein có thể "lây".
Nếu bạn đi du lịch săn bắn hoặc ăn thịt thú rừng nhập khẩu từ vùng có CWD và có lo lắng về sức khoẻ, hãy hỏi bác sĩ; đừng tự chẩn đoán dựa trên các bài trên mạng.
Câu hỏi thường gặp
Bệnh hươu zombie là gì?
Đó là tên gọi báo chí của bệnh suy mòn mạn tính (CWD), một bệnh não gây chết ở hươu, nai, nai sừng tấm và tuần lộc do prion gây ra. Con vật bệnh gầy mòn, đi loạng choạng, lờ đờ, nên bị ví như "zombie".
Bệnh hươu zombie có lây sang người không?
Theo CDC Mỹ, tính tới giữa thập niên 2020, chưa có ca nào được xác nhận là CWD lây sang người. Tuy nhiên chưa thể loại trừ hoàn toàn, nên các cơ quan y tế khuyên không ăn thịt con vật ốm hoặc có kết quả xét nghiệm dương tính.
Prion là gì?
Prion là protein bình thường của cơ thể bị gấp sai hình dạng, có khả năng làm các protein bình thường khác gấp sai theo. Chúng tích tụ trong não, gây ra nhóm bệnh não thể xốp như bệnh bò điên, scrapie, CWD và bệnh Creutzfeldt-Jakob ở người.
Bệnh suy mòn mạn tính được phát hiện khi nào?
Bệnh được ghi nhận lần đầu ở hươu nuôi tại một cơ sở nghiên cứu ở Colorado, Mỹ vào cuối thập niên 1960, và được xác định là bệnh não thể xốp lây truyền vào cuối thập niên 1970.
Bệnh CWD có chữa được không?
Hiện chưa có thuốc chữa hay vắc xin cho CWD; con vật mắc bệnh luôn chết. Biện pháp chủ yếu là giám sát, hạn chế di chuyển hươu nai và xác thú săn từ vùng có bệnh, và xét nghiệm trước khi tiêu thụ thịt.
