Doanh nghiệp zombie là công ty làm ăn không đủ lãi để trả nổi tiền lãi vay trong nhiều năm liền, nhưng vẫn tồn tại nhờ được ngân hàng cho vay tiếp, giãn nợ hoặc được hỗ trợ. Khái niệm này trở nên phổ biến sau giai đoạn trì trệ kéo dài của kinh tế Nhật Bản từ thập niên 1990, và được định hình trong nghiên cứu nổi tiếng của Ricardo Caballero, Takeo Hoshi và Anil Kashyap đăng trên American Economic Review năm 2008. Vấn đề không chỉ là bản thân công ty yếu, mà là chúng "chiếm chỗ" và kéo lùi các công ty khoẻ trong cùng ngành.
Chữ "zombie" ở đây nói đúng bản chất: về kinh tế, công ty đã "chết", nhưng về pháp lý và trên thị trường, nó vẫn "đi lại".
Chữ "zombie" vào kinh tế học từ đâu
Trước khi có "doanh nghiệp zombie", đã có "ngân hàng zombie". Nhà kinh tế học Mỹ Edward Kane dùng cụm từ này cuối thập niên 1980 khi phân tích khủng hoảng các hiệp hội tiết kiệm và cho vay (savings and loan) ở Mỹ: những tổ chức thực chất đã mất hết vốn nhưng vẫn được phép hoạt động, và vì không còn gì để mất, chúng đánh cược bằng những khoản cho vay rủi ro hơn, làm khoản lỗ cuối cùng mà nhà nước phải gánh càng lớn.
Ý tưởng "tổ chức đã chết nhưng không được chôn" sau đó được áp dụng cho các công ty con nợ ở Nhật Bản.
Nhật Bản thập niên 1990: nơi sinh ra doanh nghiệp zombie
Cuối thập niên 1980, Nhật Bản trải qua bong bóng giá tài sản: giá cổ phiếu, giá đất tăng vọt. Đầu thập niên 1990, bong bóng vỡ. Nhiều công ty vay nợ để đầu tư bất động sản, mở rộng sản xuất rơi vào cảnh không trả nổi nợ. Ngân hàng nắm hàng loạt khoản nợ xấu.
Lẽ ra, ngân hàng phải ghi nhận lỗ, để các công ty không còn khả năng phục hồi phá sản hoặc tái cấu trúc. Nhưng làm vậy, chính ngân hàng sẽ lộ ra thiếu vốn. Thay vào đó, nhiều ngân hàng chọn cách:
- cho các công ty yếu vay thêm để trả lãi khoản vay cũ (giới tài chính gọi là "đảo nợ" hay evergreening),
- giảm lãi suất xuống dưới mức thị trường,
- giãn thời hạn trả nợ.
Thêm vào đó là áp lực xã hội và chính trị: để một công ty lớn phá sản đồng nghĩa với hàng nghìn người mất việc. Kết quả: nhiều công ty "lẽ ra phải chết" vẫn sống, kéo dài suốt thập niên 1990 và cả sau đó. Giai đoạn này thường được gọi là "thập kỷ mất mát" của Nhật Bản.
Nghiên cứu Caballero, Hoshi và Kashyap 2008
Ba nhà kinh tế học Caballero (MIT), Hoshi và Kashyap đặt câu hỏi: những công ty được "cứu sống" như vậy ảnh hưởng thế nào tới phần còn lại của nền kinh tế? Bài báo của họ, có tên đại ý "Cho vay zombie và sự đình trệ tái cấu trúc ở Nhật Bản", đưa ra hai đóng góp lớn:
- Cách nhận diện: so sánh lãi suất thực tế công ty phải trả với mức lãi suất thấp nhất có thể trên thị trường. Công ty nào trả lãi thấp hơn cả mức đó gần như chắc chắn đang được ngân hàng "trợ giúp", và được xếp vào nhóm zombie.
- Tác hại lan sang công ty khoẻ: trong những ngành có nhiều zombie, các công ty lành mạnh đầu tư ít hơn, tuyển ít người hơn, năng suất tăng chậm hơn. Vì zombie không rời thị trường, giá bán bị kéo xuống, lao động và vốn bị "giam" ở chỗ kém hiệu quả, công ty mới khó chen chân.
Theo các tác giả, tỉ lệ zombie tăng mạnh trong thập niên 1990 ở Nhật, đặc biệt ở các ngành xây dựng, bất động sản, bán lẻ, dịch vụ, ít hơn ở ngành chế tạo hướng xuất khẩu phải cạnh tranh quốc tế.
Đo doanh nghiệp zombie: không có một định nghĩa duy nhất
Sau năm 2008, khái niệm này được các tổ chức quốc tế áp dụng cho nhiều nền kinh tế. Mỗi nơi định nghĩa hơi khác:
| Nguồn | Tiêu chí chính |
|---|---|
| Caballero, Hoshi, Kashyap (2008) | Trả lãi vay thấp hơn mức lãi suất thấp nhất có thể trên thị trường, tức đang được trợ giúp |
| Nhóm nghiên cứu OECD (Adalet McGowan, Andrews, Millot, 2017) | Công ty hoạt động từ 10 năm trở lên, hệ số khả năng trả lãi (lợi nhuận trước lãi và thuế chia cho chi phí lãi vay) dưới 1 trong ba năm liên tiếp |
| Ngân hàng Thanh toán Quốc tế BIS (Banerjee và Hofmann, 2018) | Tương tự OECD, thêm tiêu chí giá trị thị trường thấp so với giá trị tài sản, tức thị trường không kỳ vọng công ty phục hồi |
Tiêu chí "từ 10 năm tuổi trở lên" rất quan trọng: công ty khởi nghiệp thường lỗ trong vài năm đầu là bình thường, không thể gọi là zombie. Zombie là công ty đã trưởng thành mà vẫn không tự đứng được.
Vì định nghĩa khác nhau, con số tỉ lệ doanh nghiệp zombie ở mỗi nước cũng khác nhau tuỳ nghiên cứu. Khi đọc một con số, cần xem nó dùng định nghĩa nào và tính cho nhóm công ty nào (thường chỉ là công ty niêm yết).
Vì sao zombie có hại, và vì sao vẫn có người bảo vệ chúng
Lập luận chống zombie
- Giam vốn và lao động: tiền vay, nhân lực, mặt bằng bị giữ ở nơi kém hiệu quả thay vì chuyển sang nơi hiệu quả hơn.
- Méo mó cạnh tranh: zombie được vay rẻ có thể bán giá thấp, làm công ty khoẻ mất lợi nhuận.
- Ngăn công ty mới: thị trường đông "người không chịu rời", người mới khó vào.
- Rủi ro cho ngân hàng: nợ xấu bị che giấu, khi lộ ra có thể lớn hơn nhiều.
Lập luận thận trọng
- Không phải zombie nào cũng chết hẳn: nhiều nghiên cứu cho thấy một phần đáng kể công ty bị xếp vào nhóm zombie về sau phục hồi được.
- Chi phí xã hội của phá sản hàng loạt: mất việc, mất chuỗi cung ứng, nhất là trong khủng hoảng ngắn hạn.
- Định nghĩa có thể "bắt nhầm": một công ty có lãi thấp tạm thời vì đầu tư lớn có thể bị xếp oan.
Giới kinh tế học nhìn chung đồng ý rằng hỗ trợ tạm thời trong khủng hoảng có thể hợp lý, nhưng duy trì zombie trong nhiều năm thì có hại cho tăng trưởng dài hạn. Tranh luận nằm ở chỗ: ranh giới giữa "tạm thời" và "kéo dài" ở đâu.
Từ "xác sống" trên phim đến "xác sống" trên bảng cân đối kế toán
| Xác sống trên phim | Doanh nghiệp zombie | |
|---|---|---|
| Trạng thái | Đã chết nhưng vẫn đi lại | Kinh tế đã "chết" nhưng vẫn hoạt động |
| Sống nhờ | Phép thuật, virus hư cấu | Khoản vay mới, giãn nợ, hỗ trợ |
| "Lây" cho ai | Người sống xung quanh | Công ty khoẻ cùng ngành, ngân hàng cho vay |
| Cách xử lý | (Hư cấu) | Tái cấu trúc, mua bán sáp nhập, phá sản có trật tự, ghi nhận nợ xấu |
Góc nhìn hôm nay: đọc tin "doanh nghiệp zombie" thế nào
Cụm từ "doanh nghiệp zombie" xuất hiện thường xuyên trên báo kinh tế mỗi khi lãi suất thay đổi hay có khủng hoảng. Vài điều nên nhớ khi đọc:
- Hỏi định nghĩa: bài viết dùng tiêu chí nào, đo trên nhóm công ty nào, giai đoạn nào?
- Phân biệt khởi nghiệp và zombie: công ty trẻ lỗ không phải zombie.
- Nhìn cả ngân hàng: zombie tồn tại được là vì có người cho chúng vay; câu chuyện doanh nghiệp zombie luôn là câu chuyện của hệ thống tài chính.
- Đừng vội dán nhãn: gọi một công ty cụ thể là "zombie" là đánh giá nặng nề, cần dựa trên số liệu tài chính công khai qua nhiều năm.
Muốn đọc thêm, bài báo gốc của Caballero, Hoshi và Kashyap (2008), các báo cáo của OECD (2017) và BIS (2018) đều có bản tóm tắt dễ tìm; nhiều giáo trình kinh tế vĩ mô cũng dùng Nhật Bản thập niên 1990 làm ví dụ kinh điển.
Câu hỏi thường gặp
Doanh nghiệp zombie là gì?
Doanh nghiệp zombie là công ty đã hoạt động lâu năm nhưng lợi nhuận không đủ trả lãi vay trong nhiều năm liền, vẫn tồn tại nhờ được vay tiếp, giãn nợ hoặc hỗ trợ. Về kinh tế, nó đã "chết" nhưng vẫn hoạt động trên thị trường.
Khái niệm doanh nghiệp zombie xuất phát từ đâu?
Khái niệm phổ biến sau giai đoạn trì trệ của Nhật Bản thập niên 1990, khi ngân hàng tiếp tục cho các công ty yếu vay để tránh ghi nhận nợ xấu. Nghiên cứu của Caballero, Hoshi và Kashyap năm 2008 đã định hình cách đo và phân tích hiện tượng này.
Làm sao xác định một doanh nghiệp là zombie?
Định nghĩa phổ biến của nhóm nghiên cứu OECD: công ty từ 10 năm tuổi trở lên có lợi nhuận trước lãi và thuế nhỏ hơn chi phí lãi vay trong ba năm liên tiếp. Các nghiên cứu khác dùng tiêu chí lãi suất được trợ giúp hoặc giá trị thị trường thấp.
Doanh nghiệp zombie có hại gì cho nền kinh tế?
Chúng giữ vốn và lao động ở nơi kém hiệu quả, làm méo mó cạnh tranh vì được vay rẻ, khiến công ty khoẻ cùng ngành đầu tư và tuyển dụng ít hơn, và che giấu nợ xấu của ngân hàng. Về dài hạn, tăng trưởng năng suất bị kéo lùi.
Ngân hàng zombie là gì?
Ngân hàng zombie là tổ chức tài chính thực chất đã mất hết vốn nhưng vẫn được phép hoạt động. Nhà kinh tế học Edward Kane dùng cụm từ này cuối thập niên 1980 khi phân tích khủng hoảng các hiệp hội tiết kiệm và cho vay ở Mỹ.
